TS EN ISO 3691-1, motorlu sanayi araçlarının (forklift, transpalet, istif aracı dahil) güvenlik gereksinimlerini ve doğrulama yöntemlerini belirleyen uluslararası uyumlu Türk standardıdır. Forklift periyodik muayenesinde Türkiye'de yasal dayanak olarak kullanılır ve 6331 sayılı İSG Kanunu'nun gerektirdiği "uygun ekipman" kriterinin teknik karşılığını oluşturur.
Bu rehberde standardın kapsamını, muayene sırasında kontrol edilen noktaları, TS EN 1755 ATEX uzantısını ve sahada uygulanışını adım adım inceleyeceğiz.
TS EN ISO 3691-1 Nedir?
TS EN ISO 3691-1 — "Motorlu sanayi araçları — Güvenlik şartları ve doğrulama — Bölüm 1: Kendinden hareketli sanayi araçları (otomatize araçlar hariç)" başlıklı standart, ISO 3691-1'in Türkiye'de Türk Standartları Enstitüsü (TSE) tarafından uyumlaştırılmış versiyonudur.
Uyumlaştırılmış standardın uygulanması, kapsadığı gerekler bakımından uygunluk değerlendirmesine katkı sağlar. CE işareti, üreticinin ilgili mevzuat kapsamındaki işlemlerine ve uygunluk beyanına dayanır; standarda atıf tek başına CE uygunluğunu göstermez. Kullanım sırasında güvenlik özelliklerinin korunduğu ayrıca değerlendirilir.
Kapsam: ISO 3691-1 belirli kendinden hareketli endüstriyel araçları kapsar; sürücüsüz, değişken erişimli ve yük taşıyıcı araçlar kapsam dışındadır. Ekipmanın türüne uygun standart bölümü ayrıca belirlenir.
Standardın Hangi Bölümleri Periyodik Muayeneyi İlgilendirir?
TS EN ISO 3691-1'in periyodik kontrolde birincil referans alınan başlıkları:
| Madde | Konu | Muayene Etkisi |
|---|---|---|
| 4 | Güvenlik gerekleri ve koruyucu önlemler | İlgili güvenlik özelliklerinin değerlendirilmesi |
| 4.8 | Stabilite | Kapasite ve denge gereklerinin değerlendirilmesi |
| 4.6 | Kaldırma ve eğme sistemleri | Çatal, hidrolik ve kaldırma işlevi kontrolleri |
| 4.7 / 4.9 | Operatör konumları ve koruyucu tertibat | Operatör korumasının değerlendirilmesi |
| 4.3 / 4.4 | Frenler ve kumandalar | Fren ve kumanda fonksiyonları |
| 5 / 6 | Doğrulama ve kullanım bilgileri | Doğrulama yöntemleri, işaretler ve kullanım bilgileri |
Periyodik Muayenede Standardın Uygulanış Yöntemi
Periyodik muayenede TS EN ISO 3691-1, tek başına değil aşağıdaki diğer dayanaklarla birlikte uygulanır:
- 6331 sayılı İSG Kanunu — zorunluluğun yasal dayanağı
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği — EK-III'te belirtilen periyodik kontrol hükümleri
- FEM 4.004 (Federation Européenne de la Manutention) — Avrupa İstifleme Federasyonu kuralları
- TS EN 1755 — Patlayıcı ortam (ATEX) için kullanılan forkliftler
Muayene süreci tipik olarak şu adımlardan oluşur:
- Belge kontrolü — Önceki muayene raporu, üretici beyanı (CE), yük kapasitesi etiketi
- Görsel muayene — Şasi çatlağı, çatal kolları, kaldırma silindiri, hidrolik hortumlar
- Fonksiyonel test — Kaldırma/indirme, fren testi, korna, geri uyarı, far/sinyal
- Operatör arayüzü — Koltuk, emniyet kemeri, FOPS/ROPS, kumanda ergonomisi
- Etiket kontrolü — Yük kapasite tablosu (load chart) okunaklı ve doğru
- Belgeleme — Tespit edilen kusurlar, "UYGUN" veya "KULLANILAMAZ" kararı, sonraki muayene tarihi
ATEX (Patlayıcı Ortam) Forkliftleri ve TS EN 1755
Patlayıcı ortamlarda (örn. kimya tesisi, boya atölyesi, tahıl deposu) kullanılan forkliftler TS EN 1755 standardına da uymak zorundadır. Bu, TS EN ISO 3691-1'in eki niteliğindedir ve şu ek kontrolleri gerektirir:
- Yüzey sıcaklığı: Gaz/buhar ortamlarında uygun sıcaklık sınıfı; yanıcı toz ortamlarında tozun tutuşma özellikleri ve tabaka şartlarına göre izin verilen azami yüzey sıcaklığı değerlendirilir.
- Kıvılcım koruması — Egzoz, fren, motor kıvılcımları
- Statik elektrik önleme — Topraklama bağlantısı, antistatik lastik
- ATEX zon sınıflandırması — Zone 1, Zone 2, Zone 21, Zone 22 için farklı ekipman kategorisi
Patlayıcı ortamda kullanılan forkliftler ilgili teknik konularda yetkin yetkili kişilerce değerlendirilir. Forklift sırf Ex kullanım nedeniyle Ek Madde 2 listesine girmez. Teknik değerlendirmede bölge, madde özellikleri ve ekipman uygunluğu birlikte ele alınır.
Etiket Okunabilirliği: Yük Kapasite Tablosu
Forklift kontrolünde yük kapasite etiketinin okunabilirliği önemli bir değerlendirme noktasıdır.
Her forkliftin operatörün net göreceği bir yerde yük merkezi mesafesine göre kapasite tablosu (load chart) bulunmalıdır. Bu etiket:
- Solmuş, sökülmüş, eksik veya okunamaz ise otomatik "KULLANILAMAZ" sonucu doğurabilir
- Sahte/yanlış kapasite gösteriyorsa ciddi iş güvenliği ihlalidir
- Üretici tarafından sağlanan orijinal etikete uygun olmalıdır
Operatör kontrolleri her çalışmaya başlamadan önce yapılır; gerekli günlük gözle muayene ve fonksiyon kontrolleri kayıt altına alınır. Kapasite etiketi bu kontrollerde izlenir.
Hangi Yıl Forkliftleri Bu Standarda Uymalıdır?
ISO kaynağı ISO 3691-1:2011 ve 2020 tarihli tadilidir. Kullanılacak TS EN kabulünün baskı ve tadil kodları TSE kataloğundan teyit edilerek belirtilir. Üretim yılı tek başına standarda uygunluk kanıtı değildir.
Kontrolde esas olarak imalat yılında yürürlükte olan standartlar dikkate alınır. O tarihte standart yoksa yayımlanmış ilk ilgili standart esas alınır; uyumlaştırma mümkünse yeni standart da değerlendirilir. Risk değerlendirmesi güvenli kullanım gereklerinden muafiyet sağlamaz.
Sık Sorulan Sorular
TS EN ISO 3691-1 Türkiye'de zorunlu mu?
İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III'te endüstriyel araçlar (forkliftler vb.) için öngörülen periyodik kontrol, kontrolü yapan kuruluşun ilgili uyumlaştırılmış standartlara göre değerlendirme yapmasını gerektirir. TS EN ISO 3691-1, AB Makine Direktifi'nin uyumlaştırılmış standardıdır — bu nedenle Türkiye'de fiilen referans standart olarak kullanılır.
CE belgeli forkliftim var, yine de periyodik kontrol gerekir mi?
Evet. CE belgesi üreticiye aittir ve aracın piyasaya arzı sırasındaki uygunluğunu gösterir. Kullanım sırasında aşınma, hasar, yanlış kullanım ile güvenlik koşulları değişebilir. Periyodik kontrol bu sürekliliği denetleyen yasal mekanizmadır. İki belge birbirinin yerine geçmez.
Aynı forklift sahada hem normal hem ATEX kullanılabilir mi?
Uygun Ex özelliklerine sahip forklift, üretici şartları izin verdiğinde normal alanda da kullanılabilir. Patlayıcı bölgede bölge, madde grubu, sıcaklık ve ekipman uygunluğu birlikte değerlendirilir; sıradan forkliftin bu alana uygun olduğu varsayılamaz.
Periyodik muayene sırasında forklift çalışmaya devam edebilir mi?
Testler ayrılmış güvenli alanda, kontrolü yapan yetkili kişinin yönetiminde yürütülür. Hareket gerektiren işlemler uygun operatör desteği ve risklere karşı önlemlerle gerçekleştirilir. Muayene süresi ekipmanın durumu ve test kapsamına göre işletmeyle planlanır.
TS EN ISO 3691-1 ile TS EN ISO 3691-5 farkı nedir?
- TS EN ISO 3691-1: Kendinden hareketli (sürücülü) sanayi araçları (forklift dahil).
- ISO 3691-5: Yaya tarafından itilen/çekilen araçlara ilişkindir. Yaya kumandalı motorlu araçlar yalnızca operatör yürüdüğü için Bölüm 5’e atanmaz.
Uygulanacak bölüm araç tipine ve standardın kapsamına göre seçilir. Aynı işletmede farklı araç türleri bulunması, her araçta aynı standart bölümlerinin birlikte uygulanmasını gerektirmez.
Sonuç
TS EN ISO 3691-1, sadece bir "doküman numarası" değil, forklift periyodik muayenesinde fiili karşılaştırma kriteridir. Standardın tüm maddelerine birebir hakim olan, ATEX kapsamı için TS EN 1755'i ek olarak uygulayabilen ve yetkin teknik personele sahip bir kuruluş ile çalışmak hem yasal güvence hem de gerçek iş güvenliği için kritiktir.
➡️ Forklift filonuz için periyodik muayene takvimi oluşturmak istiyorsanız bizimle iletişime geçin. Detaylı bilgi için forklift periyodik kontrolü sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Kaynaklar
- TS EN ISO 3691-1 — Türk Standartları Enstitüsü (resmi standart erişimi)
- ISO 3691-1:2011 ve 2020 tadili — International Organization for Standardization
Yasal Çerçeve ve Kontrolü Kim Yapar?
Forklift için EK-III 2.2.2 uyarınca yetkili meslekler makine, mekatronik, metalürji ve malzeme ve imalat mühendisleri; makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler; makine tekniker veya yüksek teknikerleridir. İlgili meslek unvanı veya sertifika tek başına yeterli değildir; kontrolü yapan yetkili kişinin EKİPNET kaydı ve raporda kayıt numarası bulunmalıdır. Hizmetten en geç bir gün önce İSG-KATİP sözleşmesi karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz zorunlu kontrol raporu geçersizdir. EK-III dışında zorunlu olmayan kontrollerde Madde 7/6 gereği şekil ve sözleşme şartı aranmaz.
Madde 7/2 uyarınca montaja bağlı güvenlikte ilk kullanım öncesinde, önemli bakım ve onarımdan sonra, seyyar olmayan ekipmanın yer değişikliğinde, ilgili ekipmanın kurulum/yükseltme/değişikliklerinde; çalışma şekli değişikliği, kaza, doğal olay veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği etkileyen durumlarda gerekli ek kontroller yapılır. Bakımı yapan kişi aynı ekipmanı kontrol edemez. Rapor ıslak imzalı veya 5070 sayılı Kanuna uygun güvenli elektronik imzalı olmalı, ekipman kullanıldığı sürece saklanmalıdır; taranmış imza güvenli elektronik imza değildir. Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnız Bakanlığın ilgili rapor ve kriter dokümanında tanımlanmışsa uygulanır. Ağır kusurlar giderilmeden ekipman çalıştırılamaz; hafif kusurlar en geç sonraki kontrol başlangıcına kadar giderilir.