Forklift Periyodik Muayenesi Nedir, Neden Zorunludur?
Forklift periyodik muayenesi; akülü, LPG veya dizel tahrikli endüstriyel kaldırma araçlarının yapısal bütünlük, mekanik güvenlik, fren performansı ve yük taşıma kapasitesi açısından EKİPNET kayıtlı yetkili kişiler tarafından belirli aralıklarla denetlenmesi ve belgelendiği yasal bir zorunluluktur.
Forkliftlerde çarpışma, devrilme ve yük düşmesi gibi olaylar ağır yaralanmalara yol açabilir. Periyodik kontrol, ekipmanın güvenli kullanımını etkileyen kusurların belirlenmesine katkı sağlar.
Yasal Dayanak ve Geçerli Standartlar
- Kontrol aralığı yalnızca işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenmez. İlgili standart, imalatçı bilgileri ve kullanım koşullarına ilişkin risk değerlendirmesi dikkate alınır.
- TS EN ISO 3691-1: Endüstriyel motorlu kamyon — Güvenlik gereksinimleri ve doğrulama. Karşı ağırlıklı, uzanmalı ve istifleme forklifti için temel uygulama standardı.
- FEM 4.004, endüstriyel araçların periyodik kontrolüne ilişkin rehberdir; yalnız çatal statik kapasite testi değildir.
- TS EN 1755: Patlayıcı ortamlarda kullanılan endüstriyel kamyonlar — güvenlik gereksinimleri (ATEX sınıflı forkliftler için).
- TS EN ISO 3691-3, yükselen operatör konumlu ve yükseltilmiş yükle seyretmek için özel tasarlanmış araçlara ilişkin ek gerekleri kapsar. Akülü transpalet ve istif araçlarında araç tipine uygun bölüm seçilir.
- 6331 sayılı İSG Kanunu Madde 4 ve 5: İşverenin iş ekipmanlarını güvenli durumda tutma ve kontrol ettirme yükümlülüğü.
- Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT): CE işaretli forkliftler için üretici teknik dosyası ve periyodik bakım gereksinimleri.
Muayene Kapsamı — Adım Adım
1. Şasi ve Yapısal Bütünlük Kontrolü
Forkliftin ana taşıyıcı yapısı; çatlak, deformasyon, korozyon ve kaynak dikişi hasarı açısından görsel ve boyutsal olarak incelenir.
- Şasi ana gövdesi: çatlak, bükülme ve ek noktası kontrolü
- Arka aks bağlantı noktaları: salınım pimi ve burç aşınması
- Karşı ağırlık bağlantı cıvatası tork kontrolü
- Kabin (ROPS) ve ön koruma kafesi (FOPS) bütünlük kontrolü
- Operatör emniyet kemeri ve bağlantı noktaları kontrolü
2. Çatal Kolları (Fork Arm) Muayenesi
Çatal kolları, taşınan yükü doğrudan taşıyan ve kırılması halinde ölümcül iş kazasına yol açan kritik parçalardır. FEM 4.004 rehberi uyarınca ölçümlü muayene yapılır.
- Çatalın yatay taşıyıcı bölümünde kalınlık ve aşınma ölçülür. Ret sınırına ulaşan çatal kullanım dışı bırakılır; yalnız raporlanması yeterli değildir.
- Çatal kolu açıklık eşiği (yük taşıma yüzeyi) aşınma kontrolü
- Çatalın doğruluğu ve kalıcı deformasyonu, ilgili standart ve imalatçının tanımladığı ölçüm yöntemiyle değerlendirilir.
- Çatal kilit pimi ve kilit dişlisi çalışma kontrolü
- Çatal kolu boyut eşleşme kontrolü (sol-sağ fark toleransı)
3. Mast (Yelken) Sistemi Kontrolü
- Mast rayları aşınma, eğrilik ve korozyon kontrolü
- Kızak rulmanları ve kaydırıcılar aşınma testi
- Lift zinciri uzaması, zincir tipi ve imalatçının ret kriterlerine göre ölçülür; ret sınırındaki zincir kullanım dışı bırakılır.
- Lift zinciri pim-burç aşınması ve yağlama durumu
- Mast kilitleme mekanizması fonksiyon kontrolü (max. kaldırma pozisyonunda)
- Serbest kaldırma yüksekliği (free lift) ölçümü
4. Hidrolik Sistem Muayenesi
- Yük altında kendiliğinden alçalma, uygulanacak kontrol dokümanı ve imalatçı sınırlarına göre ölçülür. Bütün forkliftlere ortak 15 dakika/10 mm sınırı uygulanmaz.
- Tilt silindiri sızdırmazlık ve hareket açısı kontrolü
- Yan kaydırıcı (side shifter) ve ek ataşman silindiri kontrolü
- Emniyet tahliye valfinin işlevi ve ayarı, ekipmana uygulanabilir standart ve imalatçı talimatına göre kontrol edilir.
- Hidrolik pompa gürültü ve titreşim değerlendirmesi
- Hidrolik hortum yaşı, kırılma ve sızıntı kontrolü
- Hidrolik yağ seviyesi ve kirlilik değerlendirmesi
5. Fren Sistemi Performans Testi
- Servis ve park freni performansı, araç tipine ve imalatçı verilerine uygun yöntemle değerlendirilir. Tek durma mesafesi ve eğim bütün araçlara uygulanmaz.
- İnching (hassas sürüş) pedalı fonksiyon testi
- Fren balatası kalınlık kontrolü
- Akülü modellerde rejeneratif frenleme sistemi fonksiyon kontrolü
6. Direksiyon Sistemi Kontrolü
- Direksiyon boşluğu ve kumanda tepkisi, ilgili modelin imalatçı sınırlarına göre değerlendirilir.
- Arka aks dönüş açısı ve arka tekerleklerin eş zamanlı hareketi kontrolü
- Hidrolik direksiyon sistemi sızıntı kontrolü
- Akülü modellerde elektrikli direksiyon yardım sistemi (EPS) fonksiyon testi
7. Güvenlik Sistemleri ve Elektrik
- Operatör Varlık Sistemi (OPS / Dead Man Switch): operatör koltuğu terk edildiğinde hareket ve kaldırma kilidi aktif olmalı
- Hız sınırlama sistemi ayar kontrolü
- Akülü modeller: akü kapasitesi testi, hücre voltaj dengesi, elektrolit seviyesi, kutup bağlantı korozyonu
- LPG yakıt sisteminde kaçak, bağlantı ve koruyucu tertibatlar imalatçı tasarımına göre kontrol edilir; her modele aynı vana şartı uygulanmaz.
- Dizel modeller: egzoz emisyon görsel değerlendirmesi, yakıt hattı sızıntı kontrolü
- Kabin aydınlatması, far, geri vites alarmı ve sinyal ışıkları fonksiyon testi
- Korna, yük kapasitesi plakası uygunluk ve okunabilirlik kontrolü
8. Yük Kapasitesi ve Kararlılık Testi
- Yük ve kararlılık kontrolleri, kapasite diyagramı ve ekipmana özgü güvenli test yöntemiyle yapılır. Tam kaldırmada tilt ve yüklü manevra bütün forkliftler için genel test yöntemi değildir.
- Kapasite plakası doğrulaması: mast tipi, ataşman ve yük merkezi mesafesine göre
Hangi Forklift Tipleri Muayeneye Tabidir?
- Karşı ağırlıklı (counterbalanced) forklift — akülü, LPG, dizel
- Uzanmalı (reach truck) istif makinesi
- Çift taraflı (double deep reach) istif makinesi
- Palet istifleme makinesi (stacker)
- Sipariş toplama aracı (order picker)
- Değişken erişimli teleskopik araçlar, karşı ağırlıklı forkliftlerden ayrı standart kapsamıyla değerlendirilir. TS EN ISO 3691-1 bütün forklift tiplerini kapsamaz.
- Üç tekerlekli küçük kapasiteli forklift
Muayene Sıklığı ve Uyarı İşaretleri
Güvenliği etkileyen kaza veya çalışma değişikliği sonrasında gerekli periyodik kontrol yaptırılır. Kurulum ve montaja tabi olmayan seyyar forklift başka işyerinde kullanıldığında son kontrol raporu ekipmanla birlikte bulundurulur; taşınma tek başına her durumda yeni kontrol zorunluluğu değildir.
- Güvenliği etkileyen kaza veya çalışma değişikliği sonrasında gerekli periyodik kontrol yaptırılır. Kurulum ve montaja tabi olmayan seyyar forklift başka işyerinde kullanıldığında son kontrol raporu ekipmanla birlikte bulundurulur; taşınma tek başına her durumda yeni kontrol zorunluluğu değildir.
- Ataşman (bom, kepçe, döner çatal vb.) değiştirildiğinde
- Yoğun ve çift vardiyalı kullanımda imalatçı verileri ve risk değerlendirmesine göre daha kısa kontrol aralığı
- Aşındırıcı zemin (kaldırım taşı, ızgara) veya yoğun rampa kullanımı
Muayene Sonrası Belgelendirme
Saha çalışması tamamlandıktan sonra 48 saat içinde ıslak veya güvenli elektronik imzalı rapor teslim edilir. Rapor şu bölümleri içerir:
- Forklift kimlik bilgileri (marka, model, seri no., kapasite)
- Muayene tarihi ve bir sonraki muayene tarihi
- Her kontrol noktası için uygunluk / uygunsuzluk durumu
- Ölçüm değerleri (çatal kalınlığı, zincir uzaması, frenleme mesafesi vb.)
- Güvenli kullanıma engel kusur bulunan forklift, kusur giderilmeden kullanılmaz. Hafif/ağır kusur uygulaması yalnız Bakanlık dokümanlarında tanımlandığı durumda uygulanır. Gerekli ikinci kontrolün sonucunda kullanıma uygunluğu belirten ikinci rapor düzenlenir.
- Kritik eksiklikler için düzeltici aksiyon planı ve kapanış tarihi
Periyodik kontrol yükümlülüğünün ihlali idari yaptırıma konu olabilir. İş kazasındaki ceza ve tazminat sorumluluğu, olayın koşulları, kusur ve illiyet bağı değerlendirilerek belirlenir.
Yasal Çerçeve ve Kontrolü Kim Yapar?
EK-III 2.2.2 uyarınca kontrolleri yetkili makine, mekatronik, metalürji ve malzeme veya imalat mühendisleri; makine veya metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler; makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri yapabilir. Gemi inşası, bakım ve onarımındaki özel yetkiler ayrıca uygulanır. Kontrolü yapan kişi gerekli eğitim ve yetki şartlarını sağlar, EKİPNET’e kayıtlıdır; raporda adı, mesleği, kayıt numarası ve imzası bulunur. İşverenle yetkili kişi, kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP sözleşmesini karşılıklı onaylar; sözleşmesiz rapor geçersizdir. Bakım kontrolün yerine geçmez; bakımı yapan kişi aynı ekipmanı kontrol edemez.
İlgili standardın öngördüğü süreler saklıdır. Standartta süre belirtilmemişse forkliftler için Tablo-2’deki azami süre 1 yıldır. İmalatçı verileri ve risk değerlendirmesi daha kısa aralık gerektirebilir. Md. 7/2 kapsamında montaja bağlı ekipmanda ilk kullanım öncesi, önemli bakım/onarım sonrası, seyyar olmayan ekipmanın yer değişikliğinde ve güvenliği etkileyen kaza, çalışma değişikliği, doğal olay veya uzun süre kullanılmama sonrası gerekli kontrol yapılır. Kurulum ve montaja tabi olmayan seyyar ekipman işletme dışında kullanılırken son raporu beraberinde bulundurulur.
Bakanlığın ekipmana özgü rapor ve kriter dokümanı varsa uygulanır; yoksa EK-III, ekipmana uygun standartlar ve imalatçı verileri esas alınır. İmal yılında yürürlükteki standartların periyodik kontrol hükümleri, uyumlaştırılabilir ekipmanda sonraki standart da değerlendirilir. Her çalışma öncesi gözle ve işlevsel kontroller kaydedilir; güvenliği etkileyen kusurda ekipman kullanım dışı bırakılıp derhal periyodik kontrole tabi tutulur. Hafif/ağır kusur yalnız Bakanlık dokümanında derecelendirme varsa uygulanır.
Rapor ıslak veya 5070 sayılı Kanuna uygun güvenli elektronik imzalı düzenlenir; ekipman kullanıldığı sürece saklanır ve yetkililere gösterilir. İmza görüntülü PDF tek başına güvenli elektronik imzalı rapor değildir.
Standartlarda aksi yoksa her kontrolde muayene yapılır. EK-III 2.2.1 kapsamında ekipmana uygulanabilir kapasite yük testi azami 1 yıl, katsayılı yapısal bütünlük testi azami 3 yıl arayla ve her önemli bakım/onarım sonrası yapılır; yöntem ve yük, Bakanlık dokümanı, standart ve çalışma prensibine göre seçilir. Karşı ağırlıklı denge prensibiyle çalışan, kapasitesi yük kolu konumuna göre değişen veya kişi kaldırmak için tasarlanan ekipmanda işletme kapasitesi belirlenemez; kaldırma kapasitesi esas alınır.
Sık Sorulan Sorular
- Forklift periyodik muayenesi yaptırmazsak ne olur?
- Periyodik kontrol yükümlülüğünün ihlali idari yaptırıma konu olabilir. İş kazasındaki ceza ve tazminat sorumluluğu, olayın koşulları, kusur ve illiyet bağı değerlendirilerek belirlenir.
- Kiralık forkliftlerin muayene sorumluluğu kime ait?
- Kontrolün organizasyonu ve bedeli kiralama sözleşmesinde düzenlenebilir; ancak ekipmanı çalışanlarına kullandıran işverenin mevzuattan doğan yükümlülüğü ortadan kalkmaz.
- Muayenede "KULLANILAMAZ" raporu alırsak ne yapmalıyız?
- Güvenli kullanıma engel kusur bulunan forklift, kusur giderilmeden kullanılmaz. Hafif/ağır kusur uygulaması yalnız Bakanlık dokümanlarında tanımlandığı durumda uygulanır. Gerekli ikinci kontrolün sonucunda kullanıma uygunluğu belirten ikinci rapor düzenlenir.
- LPG forkliftlerde tüp değişimi muayenede kontrol ediliyor mu?
- LPG yakıt sisteminde kaçak, bağlantı ve koruyucu tertibatlar imalatçı tasarımına göre kontrol edilir; her modele aynı vana şartı uygulanmaz.
- Forklift muayenesi için ne kadar zaman ayırmalıyız?
- Tek bir standart forklift için öngörülen saha muayenesi süresi 45–90 dakikadır; ekipman ve test kapsamına göre değişebilir. Yük testi dahil kapsamlı muayenelerde 2 saate kadar çıkabilir. Büyük filolar (10+) için gün planlaması yapılır; üretimi aksatmamak için mesai öncesi veya sonrası çalışma seçeneği sunulur.
- ATEX sınıflı forklift muayenesi standart muayeneden farklı mı?
- Patlayıcı ortamda kullanılan forkliftte ekipmanın bölgeye, gaz/toz grubuna ve sıcaklık gereklerine uygunluğu ile belgelerinde tanımlanan patlamadan korunma tertibatlarının bütünlüğü kontrol edilir. Ex e/d bütün araçlar için ortak koruma şartı değildir.