Kaldırma aksesuarları; vinç, portal veya köprülü krenlerle birlikte kullanılan ve yükü kaldırma ekipmanına bağlayan ara elemanlardır. Zincir sapanlar, tel halat sapanlar, tekstil sapanlar, kıskaçlar, kancalar, vakum kaldırıcılar ve manyetik kaldırıcılar bu kapsamda değerlendirilir.
Yasal Dayanak
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III
- TS EN 14502-1, krenlere asılan personel sepetlerine yöneliktir; bütün kaldırma aksesuarlarının genel standardı değildir. Tel halat, tekstil ve zincir sapanlar ile sabit olmayan yük kaldırma ataşmanlarında ilgili standart uygulanır.
- TS EN 13414-2+A2 – Tel halat sapanlar
- TS EN 1492-1 / EN 1492-2 – Tekstil (şerit/yuvarlak) sapanlar
- TS EN 818-6+A1 – Zincir sapanlar: Güvenlik gereksinimleri
- TS EN 13155 – Sabit olmayan manyetik ve vakum kaldırıcılar
Kontrol Kapsamı
- Zincir sapanın uzama, aşınma ve deformasyonu; zincirin sınıfı, ölçüm yöntemi ve imalatçının ret kriterlerine göre değerlendirilir. Ret sınırını aşan sapan kullanım dışı bırakılır.
- Tel halat sapan: kırık tel sayısı, kıvrılma ve korozyon kontrolü
- Tekstil sapan: kesik, aşınma, UV hasarı ve etiket okunabilirliği
- Kanca: açılma deformasyonu, güvenlik mandalı ve kapasite damgası
- Kıskaç: vida sıkıma torku, yay ve kama kontrolü
- Vakum kaldırıcı: vakum basıncı, sızdırmazlık ve emniyet kilidi testi
- Manyetik kaldırıcı: tutma kuvveti ölçümü ve devre kontrolü
Kontrol Periyodu
İlgili standardın öngördüğü süreler saklıdır. Standartta süre belirtilmemişse kaldırma aksesuarları için Tablo-2’deki azami süre 1 yıldır. İmalatçı verileri ve risk değerlendirmesi daha kısa aralık gerektirebilir.
Yasal Çerçeve ve Kontrolü Kim Yapar?
EK-III 2.2.2 uyarınca kontrolleri yetkili makine, mekatronik, metalürji ve malzeme veya imalat mühendisleri; makine veya metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler; makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri yapabilir. Gemi inşası, bakım ve onarımındaki özel yetkiler ayrıca uygulanır. Kontrolü yapan kişi gerekli eğitim ve yetki şartlarını sağlar, EKİPNET’e kayıtlıdır; raporda adı, mesleği, kayıt numarası ve imzası bulunur. İşverenle yetkili kişi, kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP sözleşmesini karşılıklı onaylar; sözleşmesiz rapor geçersizdir. Bakım kontrolün yerine geçmez; bakımı yapan kişi aynı ekipmanı kontrol edemez.
İlgili standardın öngördüğü süreler saklıdır. Standartta süre belirtilmemişse kaldırma aksesuarları için Tablo-2’deki azami süre 1 yıldır. İmalatçı verileri ve risk değerlendirmesi daha kısa aralık gerektirebilir. Md. 7/2 kapsamında montaja bağlı ekipmanda ilk kullanım öncesi, önemli bakım/onarım sonrası, seyyar olmayan ekipmanın yer değişikliğinde ve güvenliği etkileyen kaza, çalışma değişikliği, doğal olay veya uzun süre kullanılmama sonrası gerekli kontrol yapılır. Kurulum ve montaja tabi olmayan seyyar ekipman işletme dışında kullanılırken son raporu beraberinde bulundurulur.
Bakanlığın ekipmana özgü rapor ve kriter dokümanı varsa uygulanır; yoksa EK-III, ekipmana uygun standartlar ve imalatçı verileri esas alınır. İmal yılında yürürlükteki standartların periyodik kontrol hükümleri, uyumlaştırılabilir ekipmanda sonraki standart da değerlendirilir. Her çalışma öncesi gözle ve işlevsel kontroller kaydedilir; güvenliği etkileyen kusurda ekipman kullanım dışı bırakılıp derhal periyodik kontrole tabi tutulur. Hafif/ağır kusur yalnız Bakanlık dokümanında derecelendirme varsa uygulanır.
Rapor ıslak veya 5070 sayılı Kanuna uygun güvenli elektronik imzalı düzenlenir; ekipman kullanıldığı sürece saklanır ve yetkililere gösterilir. İmza görüntülü PDF tek başına güvenli elektronik imzalı rapor değildir.
Standartlarda aksi yoksa her kontrolde muayene yapılır. EK-III 2.2.1 kapsamında ekipmana uygulanabilir kapasite yük testi azami 1 yıl, katsayılı yapısal bütünlük testi azami 3 yıl arayla ve her önemli bakım/onarım sonrası yapılır; yöntem ve yük, Bakanlık dokümanı, standart ve çalışma prensibine göre seçilir. Karşı ağırlıklı denge prensibiyle çalışan, kapasitesi yük kolu konumuna göre değişen veya kişi kaldırmak için tasarlanan ekipmanda işletme kapasitesi belirlenemez; kaldırma kapasitesi esas alınır.
Sık Sorulan Sorular
Her sapan ve kıskaç için ayrı rapor düzenlenir mi?
Her aksesuarın kimliği, kontrol sonucu ve kusurları ayrı ayrı izlenebilir biçimde kaydedilir. Raporun tekil veya toplu düzenlenmesi, uygulanabilir Bakanlık rapor formatına göre belirlenir.
Renk kodlu tekstil sapanlar ne anlama geliyor?
Sapanın çalışma yükü etiketten ve bağlama biçiminden belirlenir; renk tek başına kapasite göstergesi değildir. Turuncu renk yalnız 10 tonla sınırlı değildir. Solma, etiket okunabilirliği ve malzeme hasarıyla birlikte değerlendirilir.
SWL (güvenli çalışma yükü) damgası silinmişse aksesuar kullanılabilir mi?
Çalışma yükü ve kimliği belirlenemeyen aksesuar kullanılmaz. İmalatçı verileriyle güvenli biçimde tanımlama ve yeniden işaretleme mümkün değilse aksesuar değiştirilir.