Manipülatörler; ağır veya tehlikeli parçaları ergonomik biçimde taşımak, döndürmek ve konumlandırmak için kullanılan yardımcı kaldırma ekipmanlarıdır. Otomotiv, ağır makine imalatı, döküm ve metal sektörlerinde yoğun olarak tercih edilir.
Yasal Dayanak
- İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III
- TS EN 14238+A1, elle kumanda edilen yük manipülasyon cihazlarına yöneliktir. Standardın uygulanabilirliği, cihazın kumanda biçimi ve kullanım amacıyla değerlendirilir.
Kontrol Kapsamı
- Kol, eklem ve bağlantı elemanları görsel ve boyutsal muayene
- Dengeleme mekanizması (pnömatik/hidrolik/yay) kontrolü
- Kavrama ucu (tutucu, vakum, manyetik) fonksiyon testi
- Döner eksen ve kılavuz rayların aşınma kontrolü
- Emniyet kilidi ve maksimum yük sınırlayıcı
- Elektrik/pnömatik bağlantılar, hortum ve boru bütünlüğü
Kontrol Periyodu
İlgili standardın öngördüğü süreler saklıdır. Standartta süre belirtilmemişse elle kumanda edilen yük manipülatörleri için Tablo-2’deki azami süre 1 yıldır. İmalatçı verileri ve risk değerlendirmesi daha kısa aralık gerektirebilir.
Yasal Çerçeve ve Kontrolü Kim Yapar?
EK-III 2.2.2 uyarınca kontrolleri yetkili makine, mekatronik, metalürji ve malzeme veya imalat mühendisleri; makine veya metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler; makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri yapabilir. Gemi inşası, bakım ve onarımındaki özel yetkiler ayrıca uygulanır. Kontrolü yapan kişi gerekli eğitim ve yetki şartlarını sağlar, EKİPNET’e kayıtlıdır; raporda adı, mesleği, kayıt numarası ve imzası bulunur. İşverenle yetkili kişi, kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP sözleşmesini karşılıklı onaylar; sözleşmesiz rapor geçersizdir. Bakım kontrolün yerine geçmez; bakımı yapan kişi aynı ekipmanı kontrol edemez.
İlgili standardın öngördüğü süreler saklıdır. Standartta süre belirtilmemişse elle kumanda edilen yük manipülatörleri için Tablo-2’deki azami süre 1 yıldır. İmalatçı verileri ve risk değerlendirmesi daha kısa aralık gerektirebilir. Md. 7/2 kapsamında montaja bağlı ekipmanda ilk kullanım öncesi, önemli bakım/onarım sonrası, seyyar olmayan ekipmanın yer değişikliğinde ve güvenliği etkileyen kaza, çalışma değişikliği, doğal olay veya uzun süre kullanılmama sonrası gerekli kontrol yapılır. Kurulum ve montaja tabi olmayan seyyar ekipman işletme dışında kullanılırken son raporu beraberinde bulundurulur.
Bakanlığın ekipmana özgü rapor ve kriter dokümanı varsa uygulanır; yoksa EK-III, ekipmana uygun standartlar ve imalatçı verileri esas alınır. İmal yılında yürürlükteki standartların periyodik kontrol hükümleri, uyumlaştırılabilir ekipmanda sonraki standart da değerlendirilir. Her çalışma öncesi gözle ve işlevsel kontroller kaydedilir; güvenliği etkileyen kusurda ekipman kullanım dışı bırakılıp derhal periyodik kontrole tabi tutulur. Hafif/ağır kusur yalnız Bakanlık dokümanında derecelendirme varsa uygulanır.
Rapor ıslak veya 5070 sayılı Kanuna uygun güvenli elektronik imzalı düzenlenir; ekipman kullanıldığı sürece saklanır ve yetkililere gösterilir. İmza görüntülü PDF tek başına güvenli elektronik imzalı rapor değildir.
Standartlarda aksi yoksa her kontrolde muayene yapılır. EK-III 2.2.1 kapsamında ekipmana uygulanabilir kapasite yük testi azami 1 yıl, katsayılı yapısal bütünlük testi azami 3 yıl arayla ve her önemli bakım/onarım sonrası yapılır; yöntem ve yük, Bakanlık dokümanı, standart ve çalışma prensibine göre seçilir. Karşı ağırlıklı denge prensibiyle çalışan, kapasitesi yük kolu konumuna göre değişen veya kişi kaldırmak için tasarlanan ekipmanda işletme kapasitesi belirlenemez; kaldırma kapasitesi esas alınır.
Sık Sorulan Sorular
Manipülatör ile sanayi robotu periyodik kontrol açısından farklı mı değerlendiriliyor?
Sanayi robotunun TS EN ISO 10218 kapsamına girmesi tek başına İş Ekipmanları Yönetmeliği kapsamında zorunlu periyodik kontrol oluşturmaz. Robot ve bileşenleri, EK-III tablolarındaki ekipman gruplarına göre sınıflandırılır; güvenli kullanım ve bakım yükümlülükleri ayrıca sürer.
Vakumlu kavrama ucu ayrıca test edilmeli mi?
Evet. Vakum pompası kapasitesi, çekiş kuvveti ve vakum kayıp süresi ayrıca ölçülür; kayıp süresi imalatçının belirlediği güvenlik sınırını aşmamalıdır.