Abkant presler (sac bükme presleri) uzun bir bıçak boyunca çalışır ve operatör iş parçasını çoğunlukla bıçağa yakın tutar. Bu yüzden abkantta koruma, eksantrik presten farklı biçimde kurulur. Yönetmelik hidrolik abkant presler için ayrı bir standart (TS EN 12622+A1) gösterir.
Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu
Hidrolik abkant presler, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) kapsamında periyodik kontrole tabidir. Yönetmelikte belirtilen azami süre: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriteri olarak yönetmelikte TS EN 12622+A1 gösterilir. Bakanlık bu ekipman için ekipmana özgü periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlamışsa kontrol o dokümana göre, yayımlamamışsa EK-III kriterlerine göre yapılır (Md. 14/A).
Yıllık kontrol dışında, yönetmeliğin 7. maddesi gereği şu durumlarda da kontrol yapılır:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa, kurulumdan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce
- Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra
- Seyyar değilse, her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre risk değerlendirmesiyle kontrol sıklığı artırılabilir (EK-III 1.10).
Kontrol, kural olarak ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; ekipman sonradan yürürlüğe giren standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Tablodaki standartlar örnek niteliğindedir; raporda kullanılan standardın numarası ve adı yazılır (EK-III 1.7.1.1, 1.11).
Abkant Pres Kontrolünde Neler Yapılır?
Kontrolde tezgâhın koruyucuları, kumanda ve emniyet sistemleri ile mekanik durumu yönetmelikte gösterilen standarda göre değerlendirilir:
- Ön bölgedeki koruma düzeninin (ışık perdesi veya bıçağı izleyen lazer koruma) standarda uygun çalışması; yavaş kapanma kullanılan modlarda hız sınırlamasının tek başına koruma sayılmaması, basılı tutmalı kumanda ve güvenli hızın izlenmesiyle birlikte doğrulanması
- Işık perdesi/lazer sisteminin algılama ve duruş performansının koruma mesafesiyle uyumu
- Enerji geri geldiğinde, pedal bırakılıp yeniden basıldığında veya koruma sıfırlandığında istem dışı hareket olmaması
- Varsa güç tahrikli sac destekleri/takipçileri ve hareketli arka dayamanın oluşturduğu ezilme noktaları ile güvenli durdurma
- Lazer korumalı makinelerde alt ve üst bıçak hizası, kör nokta ve susturma (muting) bölgesinin doğru ayarlanması
- Yan ve arka erişim noktalarındaki sabit ve kilitlemeli koruyucular; arka dayama bölgesine erişimin engellenmesi
- Ayak pedalının korunması, acil durdurma konumu ve çok operatörlü çalışmada her operatörün kendi kumandası
- Koçun enerji kesildiğinde kendiliğinden inmemesi (düşme emniyeti) ve duruş performansı
- Hidrolik tank, valfler, hortumlar ve basınç sınırlama
- Bıçak ve kalıp bağlama düzenlerinin sağlamlığı, kalıp değişiminde emniyet
- Elektrik panosu, koruma topraklaması, uyarı etiketleri ve kapasite (ton/metre) bilgisi
Abkant ile Diğer Presler Arasındaki Fark
Eksantrik veya hidrolik kalıp presinde hedef, elin kalıp bölgesine hiç girmemesidir. Abkantta ise operatör sacı bıçağın hemen önünde tutar; koruma, bıçak kapanırken parmakların bıçak ile sac arasına girmesini engelleyecek biçimde tasarlanır. Bu nedenle kontrolde, koruma düzeninin yalnızca var olması değil, makinenin hız ve kurs ayarlarıyla birlikte doğru çalışması değerlendirilir. Diğer presler için pres periyodik kontrolü sayfasına bakın.
Kontrolü Kim Yapabilir?
Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).
Kontrole Hazırlık
Kontrolün tek seferde ve üretimi en az aksatarak tamamlanması için şunları hazır bulundurun:
- İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A)
- Ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzu ve makineyle birlikte bulundurulan güvenli kullanım talimatı (Md. 10); makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa AT uygunluk beyanı; varsa önceki periyodik kontrol raporu
- Bakım ve onarım kayıtları (yönetmelik bu kayıtların ekipmanın ömrü boyunca saklanmasını ister)
- Kontrol sırasında makineyi çalıştıracak, işlevlerini bilen bir operatör
- Enerji kesme ve kilitleme (etiketleme) imkânı ile makine çevresinde güvenli çalışma alanı
- Makinede kullanılan üst ve alt bıçak takımı
- Lazer/ışık perdesi koruma sisteminin kullanım kılavuzu
Operatörün Günlük Kontrolü
Yıllık kontrol, operatörün her vardiya başındaki kontrolünün yerini tutmaz. Yönetmelik (EK-III 1.3) iş ekipmanının her çalışmaya başlamadan önce operatörce gözle kontrol edilmesini, işlevlerinin denenmesini ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (EK-III 1.3.2). Bu makinede günlük olarak bakılması gerekenler:
- Lazer koruma açık mı, bıçak değiştikten sonra yeniden hizalandı mı?
- Arka ve yan koruyucular yerinde mi?
- Pedal ve acil stop çalışıyor mu?
- Hidrolik kaçak veya koçta kendiliğinden kayma var mı?
Rapor ve Kontrol Sonrası
Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.
- Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
- Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
- Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
- Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.
İlgili Hizmetler
Sık Sorulan Sorular
- Lazer koruması olmayan eski bir abkant kullanılabilir mi?
- Kontrolde, makinenin ön bölge koruması için standardın kabul ettiği önlemlerden birinin bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Hiçbir koruma yoksa güvenli kullanıma engel uygunsuzluk olarak raporlanır ve uygun koruma eklenene kadar makine kullanılamaz.
- Bıçak değişince yeniden kontrol gerekir mi?
- Olağan takım değişimi tek başına yeniden periyodik kontrol gerektirmez; ancak lazer korumalı makinelerde her bıçak değişiminden sonra koruma hizası imalatçı talimatına göre doğrulanır. Önemli bakım-onarım veya güvenliği etkileyen bir değişiklik yapıldıysa periyodik kontrol gerekir (Md. 7).
- CNC abkantlar da kapsamda mı?
- Evet. Kumanda tipi fark etmeksizin hidrolik abkant presler TS EN 12622+A1 kriterleriyle kontrol edilir.
- Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?
- Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.