Yönetmelik, freze tezgâhları ile işleme merkezlerini aynı standarda (TS EN 16090-1) bağlar. Konvansiyonel frezede dönen çakıya temas, CNC işleme merkezinde ise kabin içinde yüksek hızla hareket eden eksenler ve takım değiştirici başlıca tehlikelerdir.
Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu
Freze tezgâhları ve işleme merkezleri, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) kapsamında periyodik kontrole tabidir. Yönetmelikte belirtilen azami süre: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriteri olarak yönetmelikte TS EN 16090-1 gösterilir. Bakanlık bu ekipman için ekipmana özgü periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlamışsa kontrol o dokümana göre, yayımlamamışsa EK-III kriterlerine göre yapılır (Md. 14/A).
Yıllık kontrol dışında, yönetmeliğin 7. maddesi gereği şu durumlarda da kontrol yapılır:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa, kurulumdan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce
- Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra
- Seyyar değilse, her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre risk değerlendirmesiyle kontrol sıklığı artırılabilir (EK-III 1.10).
Kontrol, kural olarak ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; ekipman sonradan yürürlüğe giren standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Tablodaki standartlar örnek niteliğindedir; raporda kullanılan standardın numarası ve adı yazılır (EK-III 1.7.1.1, 1.11).
Freze ve İşleme Merkezi Kontrolünde Neler Yapılır?
Kontrolde tezgâhın koruyucuları, kumanda ve emniyet sistemleri ile mekanik durumu yönetmelikte gösterilen standarda göre değerlendirilir:
- Kabin kapılarının emniyet kilidi; tehlikeli hareket sona ermeden kapının açılamaması, gerektiğinde durma süresinin doğrulanması; kapı açıkken iş mili ve eksenlerin yalnızca güvenli hızda ve onay kumandasıyla hareket etmesi
- İş parçası ve takım bağlama: güç tahrikli bağlamada kuvvet/basınç kaybında güvenli davranış, takımın güvenli tutulması ve fırlamaya karşı muhafaza
- Enerji geri geldiğinde veya kapı kapandığında istem dışı yeniden çalışmanın önlenmesi
- Çalışma modları (otomatik, ayar, servis) arasındaki geçişin anahtarla veya yetki ile korunması
- Takım değiştirici ve magazin bölgesine erişimin engellenmesi
- Düşey eksenlerde (Z) enerji kesildiğinde kafanın düşmesini engelleyen fren ve tutma düzenleri
- Konvansiyonel frezede çakı koruyucusu, tabla hareket sınırları ve kol/çark emniyeti
- Acil durdurmanın tüm eksenleri ve iş milini durdurması
- Talaş konveyörü, soğutma sıvısı ve buhar emişi gibi yardımcı ünitelerin koruyucuları
- Elektrik panosu, koruma topraklaması ve uyarı etiketleri
Konvansiyonel Freze ile CNC İşleme Merkezi
Konvansiyonel frezede operatör çakıya yakın çalışır; kontrolde çakı koruyucusu ve elle kumanda elemanları öne çıkar. İşleme merkezinde operatör, çevrim sırasında kabin dışındadır. Asıl risk kapı kilidinin baypas edilmesi ve ayar modunda yüksek hızdır. Aynı standart transfer tipi ve özel amaçlı tezgâhlar için de geçerlidir; özel amaçlı tezgâh periyodik kontrolü sayfasına bakın.
Kontrolü Kim Yapabilir?
Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).
Kontrole Hazırlık
Kontrolün tek seferde ve üretimi en az aksatarak tamamlanması için şunları hazır bulundurun:
- İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A)
- Ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzu ve makineyle birlikte bulundurulan güvenli kullanım talimatı (Md. 10); makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa AT uygunluk beyanı; varsa önceki periyodik kontrol raporu
- Bakım ve onarım kayıtları (yönetmelik bu kayıtların ekipmanın ömrü boyunca saklanmasını ister)
- Kontrol sırasında makineyi çalıştıracak, işlevlerini bilen bir operatör
- Enerji kesme ve kilitleme (etiketleme) imkânı ile makine çevresinde güvenli çalışma alanı
- Mod geçişlerini ve takım değiştirici testini yapabilecek yetkili operatör
Operatörün Günlük Kontrolü
Yıllık kontrol, operatörün her vardiya başındaki kontrolünün yerini tutmaz. Yönetmelik (EK-III 1.3) iş ekipmanının her çalışmaya başlamadan önce operatörce gözle kontrol edilmesini, işlevlerinin denenmesini ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (EK-III 1.3.2). Bu makinede günlük olarak bakılması gerekenler:
- Kapı kilidi çalışıyor, baypas yok mu?
- Takım magazininde kırık veya gevşek takım var mı?
- Talaş konveyörü koruyucusu yerinde mi?
- Acil stop tüm hareketleri durduruyor mu?
Rapor ve Kontrol Sonrası
Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.
- Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
- Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
- Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
- Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.
İlgili Hizmetler
- Tezgah ve Makine Periyodik Kontrolü
- Torna Tezgahı Periyodik Kontrolü
- Özel Amaçlı Tezgah Periyodik Kontrolü
Sık Sorulan Sorular
- Beş eksenli işleme merkezleri de kapsamda mı?
- Evet. Eksen sayısı fark etmeksizin işleme merkezleri TS EN 16090-1 kriterleriyle kontrol edilir.
- Kapı kilidini baypas etmek neden tehlikelidir?
- Kilit, kabin açıkken tehlikeli hareketi engelleyen temel emniyet fonksiyonudur. Baypas edildiğinde operatör çevrim sırasında takıma ve fırlayan parçaya açık hâle gelir; bu, güvenli kullanıma engel uygunsuzluk olarak raporlanır ve düzeltilene kadar makine kullanılamaz.
- Kontrol için makinenin işlem yapması gerekir mi?
- Üretim yapılması gerekmez ama makinenin çalıştırılabilir olması gerekir. Emniyet fonksiyonlarının çoğu boşta denenir; bağlama emniyeti gibi bazı işlevler için uygun bir aparat veya deneme parçası ya da imalatçının test yöntemi gerekebilir.
- Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?
- Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.