Kendi imal ettiğimiz özel bir makine de kontrole tabi mi?

Makine EK-III Tablo-4’teki bir gruba giriyorsa (transfer tipi veya özel amaçlı takım tezgâhı gibi) kendi imalatınız olması periyodik kontrol yükümlülüğünü kaldırmaz. Ayrıca kendi kullanımı için makine imal eden işletme Makina Emniyeti Yönetmeliği kapsamında imalatçı sayılabilir; uygunluk değerlendirmesi, teknik dosya, AT uygunluk beyanı ve CE işareti periyodik kontrolden ayrı yükümlülüklerdir.

Robotlu hücreler bu sayfanın kapsamında mı?

Hücre bir takım tezgâhına hizmet ediyorsa (ör. işleme merkezine parça besleyen robot) çevre koruması, kapı kilitleri ve acil durdurma tezgâhla birlikte değerlendirilir. Robotun kendisi TS EN 16090-1’in konusu değildir; hücredeki pres, konveyör gibi ekipmanlar da kendi tablolarına göre ayrıca kontrol edilir.

Hat çok uzun; tek raporda mı toplanır?

Yönetmelik birden fazla iş yapan ekipmanın yaptığı işler göz önüne alınarak ayrı ayrı kontrol edilmesini ister (EK-III 1.5). Hattın bölümleri ayrı ekipman olarak raporlanabilir. Raporlama yapısını kontrol öncesinde sizinle birlikte belirleriz.

Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?

Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.

Özel Amaçlı Tezgah Periyodik Kontrolü

Transfer tipi ve özel amaçlı takım tezgâhlarının TS EN 16090-1’e göre yıllık periyodik kontrolü: çevre koruması, kilitli kapılar, ışık bariyerleri, acil durdurma zinciri ve enerji izolasyonu.

Otomotiv yan sanayi ve seri imalatta sık görülen transfer hatları ile tek bir iş için özel olarak imal edilmiş tezgâhlar katalogdaki hiçbir makineye benzemez. Yönetmelik bu tezgâhlar için de TS EN 16090-1’i gösterir; kontrol, makinenin kendi tehlike bölgelerine göre kurulur.

Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu

Transfer tipi ve özel amaçlı tezgâhlar, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) kapsamında periyodik kontrole tabidir. Yönetmelikte belirtilen azami süre: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriteri olarak yönetmelikte TS EN 16090-1 gösterilir. Bakanlık bu ekipman için ekipmana özgü periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlamışsa kontrol o dokümana göre, yayımlamamışsa EK-III kriterlerine göre yapılır (Md. 14/A).

Yıllık kontrol dışında, yönetmeliğin 7. maddesi gereği şu durumlarda da kontrol yapılır:

Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa, kurulumdan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce
Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra
Seyyar değilse, her yer değişikliğinde
Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra

Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre risk değerlendirmesiyle kontrol sıklığı artırılabilir (EK-III 1.10).

Kontrol, kural olarak ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; ekipman sonradan yürürlüğe giren standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Tablodaki standartlar örnek niteliğindedir; raporda kullanılan standardın numarası ve adı yazılır (EK-III 1.7.1.1, 1.11).

Özel Amaçlı Tezgâhlarda Neler Kontrol Edilir?

Kontrolde tezgâhın koruyucuları, kumanda ve emniyet sistemleri ile mekanik durumu yönetmelikte gösterilen standarda göre değerlendirilir:

Hattın çevre koruması: çit yüksekliği ve tehlikeli bölgeye mesafe, açıklıklar
Bakım ve ayar kapılarının emniyet kilitleri; kapı açıkken tehlikeli hareketin durması
Malzeme giriş-çıkış noktalarındaki ışık bariyerleri ve susturma düzenleri
Hat boyunca acil durdurma butonlarının erişilebilirliği; makineyi ve çalışmaya devam etmesi tehlike yaratacak bağlı ekipmanı güvenle durdurması
Güç tahrikli iş parçası ve takım bağlama düzenleri: bağlama kaybında güvenli davranış, otomatik takım değiştirici ve parça transferindeki sıkışma ve fırlama noktaları
Gereken yerlerde durma süresinin ölçülmesi; tehlikeli hareket sona ermeden kapının açılamaması, ışık bariyerlerinin koruma mesafesi
Enerji izolasyonu: elektrik, hidrolik ve pnömatik enerjinin kesilip kilitlenebilmesi, birikmiş enerjinin boşaltılması
Çalışma modları ve ayar modunda güvenli hız
Acil durdurma çözüldüğünde, kapı kapandığında veya enerji geri geldiğinde hattın kendiliğinden tehlikeli hareket başlatmaması; birden fazla operatör bölgesinde yeniden başlatmanın kontrolü
Çit içine girilebilen hatlarda içeride kişi kalmasına karşı önlemler: yeniden başlatmadan önce bölgenin boş olduğunun doğrulanması, görüş yoksa ikaz ve koruyucu önlemler, içeriden güvenli çıkış
Elektrik panoları, koruma topraklaması ve kumanda elemanlarının işaretlenmesi

Özel Makinede Kontrol Kriteri Nasıl Belirlenir?

Yönetmelik bu tezgâhlar için TS EN 16090-1’i gösterir; ancak bu standart belirli talaşlı işleme tezgâhlarıyla sınırlıdır ve her özel imalat makinesinin standardı değildir. Önce makinenin bütünüyle bu standardın kapsamına girip girmediği değerlendirilir. Kapsama girmeyen makinede veya standardın kapsamadığı bir tehlike varsa EK-III 1.1 ve 1.4 gereği imalatçının teknik dosyası, kullanım kılavuzu ve risk değerlendirmesi de kullanılır. Bu nedenle özel makinelerde imalatçının teknik dosyası ve, makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa, AT uygunluk beyanı kontrol öncesinde istenir. Hatta pres, robot veya konveyör varsa bunlar kendi kriterleriyle ayrıca kontrol edilir; bkz. konveyör periyodik kontrolü.

Kontrolü Kim Yapabilir?

Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).

Kontrole Hazırlık

Kontrolün tek seferde ve üretimi en az aksatarak tamamlanması için şunları hazır bulundurun:

İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A)
Ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzu ve makineyle birlikte bulundurulan güvenli kullanım talimatı (Md. 10); makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa AT uygunluk beyanı; varsa önceki periyodik kontrol raporu
Bakım ve onarım kayıtları (yönetmelik bu kayıtların ekipmanın ömrü boyunca saklanmasını ister)
Kontrol sırasında makineyi çalıştıracak, işlevlerini bilen bir operatör
Enerji kesme ve kilitleme (etiketleme) imkânı ile makine çevresinde güvenli çalışma alanı
Makinenin teknik dosyası veya imalatçının risk değerlendirmesi
Hattın yerleşim planı ve emniyet devre şeması (varsa)

Operatörün Günlük Kontrolü

Yıllık kontrol, operatörün her vardiya başındaki kontrolünün yerini tutmaz. Yönetmelik (EK-III 1.3) iş ekipmanının her çalışmaya başlamadan önce operatörce gözle kontrol edilmesini, işlevlerinin denenmesini ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (EK-III 1.3.2). Bu makinede günlük olarak bakılması gerekenler:

Çevre kapıları kapalı ve kilitli mi?
Acil stop butonları erişilebilir mi?
Işık bariyerleri baypas edilmiş mi?
Hava ve hidrolik kaçağı var mı?

Rapor ve Kontrol Sonrası

Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.

Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.

İlgili Hizmetler

Sık Sorulan Sorular

Kendi imal ettiğimiz özel bir makine de kontrole tabi mi?: Makine EK-III Tablo-4’teki bir gruba giriyorsa (transfer tipi veya özel amaçlı takım tezgâhı gibi) kendi imalatınız olması periyodik kontrol yükümlülüğünü kaldırmaz. Ayrıca kendi kullanımı için makine imal eden işletme Makina Emniyeti Yönetmeliği kapsamında imalatçı sayılabilir; uygunluk değerlendirmesi, teknik dosya, AT uygunluk beyanı ve CE işareti periyodik kontrolden ayrı yükümlülüklerdir.
Robotlu hücreler bu sayfanın kapsamında mı?: Hücre bir takım tezgâhına hizmet ediyorsa (ör. işleme merkezine parça besleyen robot) çevre koruması, kapı kilitleri ve acil durdurma tezgâhla birlikte değerlendirilir. Robotun kendisi TS EN 16090-1’in konusu değildir; hücredeki pres, konveyör gibi ekipmanlar da kendi tablolarına göre ayrıca kontrol edilir.
Hat çok uzun; tek raporda mı toplanır?: Yönetmelik birden fazla iş yapan ekipmanın yaptığı işler göz önüne alınarak ayrı ayrı kontrol edilmesini ister (EK-III 1.5). Hattın bölümleri ayrı ekipman olarak raporlanabilir. Raporlama yapısını kontrol öncesinde sizinle birlikte belirleriz.
Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?: Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.

Transfer Tipi ve Özel Amaçlı Tezgah Periyodik Kontrolü