Mobilya ve ahşap sektöründe daire testere, planya ve freze gibi yüksek devirli makinelerde bıçak koruyucusunun açık bırakılması veya parçanın geri tepmesi ağır el ve parmak yaralanmalarına yol açabilir. Yönetmelik ağaç işleme tezgâhları için TS EN 847-3’ü, ağaç işleme şerit testereleri için TS EN 1807-2’yi gösterir. Bu iki standardın kapsamı dardır: TS EN 847-3 kesici takımların (freze takımı, daire testere bıçağı) bağlama düzenlerinin güvenliğini konu alır (tezgâh frezesi takım milleri ve daire testere sıkma flanşları gibi makineye ait parçalar bu standardın dışındadır); TS EN 1807-2 ise tomruk şerit testerelerini konu alır. Bu yüzden kontrolde yönetmelikte gösterilen standardın yanında makine türüne özgü güvenlik standardı (ör. tezgâh tipi şerit testere için TS EN 1807-1) ve imalatçı kriterleri de esas alınır (EK-III 1.1, 1.11); raporda hangi standardın kullanıldığı yazılır.
Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu
Ağaç işleme tezgâhları ile şerit testereler (ağaç işleme makinaları), İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) kapsamında periyodik kontrole tabidir. Yönetmelikte belirtilen azami süre: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriteri olarak yönetmelikte TS EN 847-3 (ağaç işleme tezgâhları) ve TS EN 1807-2 (şerit testere, ağaç işleme) gösterilir. Bakanlık bu ekipman için ekipmana özgü periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlamışsa kontrol o dokümana göre, yayımlamamışsa EK-III kriterlerine göre yapılır (Md. 14/A).
Yıllık kontrol dışında, yönetmeliğin 7. maddesi gereği şu durumlarda da kontrol yapılır:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa, kurulumdan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce
- Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra
- Seyyar değilse, her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre risk değerlendirmesiyle kontrol sıklığı artırılabilir (EK-III 1.10).
Kontrol, kural olarak ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; ekipman sonradan yürürlüğe giren standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Tablodaki standartlar örnek niteliğindedir; raporda kullanılan standardın numarası ve adı yazılır (EK-III 1.7.1.1, 1.11).
Ağaç İşleme Makinelerinde Neler Kontrol Edilir?
Kontrolde tezgâhın koruyucuları, kumanda ve emniyet sistemleri ile mekanik durumu yönetmelikte gösterilen standarda göre değerlendirilir:
- Testere ve kesici bıçak koruyucularının yerinde, ayarlanabilir ve sağlam olması
- Daire testerelerde yarma bıçağının (testere arkası koruyucu) uygun konumu ve geri tepme önleyiciler
- Planya ve kalınlık makinelerinde bıçak mili koruyucusu ve besleme düzeneği
- Kesici takımların bağlama düzenlerinin (TS EN 847-3’ün konusu) ve makineye ait mil ile sıkma flanşlarının (makine türüne özgü standardın konusu) sağlamlığı ve takıma uygunluğu
- Şerit testerelerde bant koruyucuları, bant gerginliği ve kasnak kapaklarının kilitlenmesi
- Fren sistemi: kesici takımın kapatıldıktan sonraki durma süresinin ölçülmesi ve makineye özgü kabul kriteriyle karşılaştırılması
- Tomruk şerit testerelerinde tomruk bağlama, taşıyıcı/araba hareketinin tehlike bölgeleri ve hareket sınırları, yükleme-boşaltma güvenliği
- İtme çubuğu ve aparatların bulunması, acil durdurmanın erişilebilir olması
- Toz emişin yerinde ve işlevsel olması, talaş ve tozu kaynağında tutması; elektrik panosu ve koruma topraklaması
Ahşap Tozu: Makine Kontrolünün Ötesinde
İnce ahşap tozu hem sağlık hem patlama riski taşır. Toz emiş sisteminin varlığı makine kontrolünde görülür; emiş hattı, siklon ve filtrede oluşabilecek patlayıcı ortam ise ayrı bir değerlendirme konusudur. İşletmenizde toz biriken alanlar varsa patlamadan korunma dokümanı ihtiyacını da birlikte değerlendirin.
Kontrolü Kim Yapabilir?
Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).
Kontrole Hazırlık
Kontrolün tek seferde ve üretimi en az aksatarak tamamlanması için şunları hazır bulundurun:
- İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A)
- Ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzu ve makineyle birlikte bulundurulan güvenli kullanım talimatı (Md. 10); makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa AT uygunluk beyanı; varsa önceki periyodik kontrol raporu
- Bakım ve onarım kayıtları (yönetmelik bu kayıtların ekipmanın ömrü boyunca saklanmasını ister)
- Kontrol sırasında makineyi çalıştıracak, işlevlerini bilen bir operatör
- Enerji kesme ve kilitleme (etiketleme) imkânı ile makine çevresinde güvenli çalışma alanı
- Kullanılan bıçak ve testere takımlarının bilgileri
Operatörün Günlük Kontrolü
Yıllık kontrol, operatörün her vardiya başındaki kontrolünün yerini tutmaz. Yönetmelik (EK-III 1.3) iş ekipmanının her çalışmaya başlamadan önce operatörce gözle kontrol edilmesini, işlevlerinin denenmesini ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (EK-III 1.3.2). Bu makinede günlük olarak bakılması gerekenler:
- Bıçak koruyucusu ve yarma bıçağı takılı mı?
- İtme çubuğu makinenin yanında mı?
- Toz emiş çalışıyor mu, makine çevresinde toz birikmiş mi?
- Şerit testerede bantta çatlak var mı?
Rapor ve Kontrol Sonrası
Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.
- Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
- Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
- Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
- Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.
İlgili Hizmetler
- Tezgah ve Makine Periyodik Kontrolü
- Patlamadan Korunma Dokümanı
- Hava Kompresörü Periyodik Kontrolü
- Kızgın Yağ Kazanı Periyodik Kontrolü
Sık Sorulan Sorular
- Mobilya atölyesindeki tüm makineler kontrole tabi mi?
- Yönetmelik “ağaç işleme tezgâhları” grubunu ve ağaç şerit testerelerini sayar. Daire testere, planya, kalınlık, freze gibi sabit ağaç işleme makineleri bu grubun içindedir ve EK-III 1.1 ile 1.4’teki sıraya göre kontrol edilir. Envanterinizi birlikte çıkarıp kontrol planını buna göre yaparız.
- Yarma bıçağı neden önemlidir?
- Kesilen parçanın testere arkasında kapanıp bıçağı sıkıştırması geri tepmeye yol açar. Yarma bıçağı bunu engeller. Sökülmüş veya yanlış ayarlı yarma bıçağı kontrolde uygunsuzluk olarak raporlanır.
- El tipi seyyar makineler de kontrol edilir mi?
- Tablo-4 sabit tezgâhları sayar; el tipi bir makinenin bir tablo grubuna girip girmediği makine bazında değerlendirilir. Tablo dışında kaldığı belirlenen ekipman için bu yönetmelikten doğan periyodik kontrol zorunluluğu yoktur; isteğe bağlı kontrol yaptırılabilir (Md. 7/6). Bakım ve güvenli kullanım yükümlülükleri her durumda sürer.
- Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?
- Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.