Profil, boru ve dolu malzemenin kesildiği soğuk metal testereleri (daire veya şerit tipi) atölyelerin en çok kullanılan makinelerindendir. Tehlikeler bıçağa temas, iyi bağlanmamış parçanın fırlaması ve kesme kafasının kontrolsüz inmesidir.
Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu
Soğuk metal testereleri, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) kapsamında periyodik kontrole tabidir. Yönetmelikte belirtilen azami süre: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriteri olarak yönetmelikte TS EN ISO 16093 gösterilir. Bakanlık bu ekipman için ekipmana özgü periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlamışsa kontrol o dokümana göre, yayımlamamışsa EK-III kriterlerine göre yapılır (Md. 14/A).
Yıllık kontrol dışında, yönetmeliğin 7. maddesi gereği şu durumlarda da kontrol yapılır:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa, kurulumdan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce
- Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra
- Seyyar değilse, her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre risk değerlendirmesiyle kontrol sıklığı artırılabilir (EK-III 1.10).
Kontrol, kural olarak ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; ekipman sonradan yürürlüğe giren standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Tablodaki standartlar örnek niteliğindedir; raporda kullanılan standardın numarası ve adı yazılır (EK-III 1.7.1.1, 1.11).
Soğuk Metal Testeresinde Neler Kontrol Edilir?
Kontrolde tezgâhın koruyucuları, kumanda ve emniyet sistemleri ile mekanik durumu yönetmelikte gösterilen standarda göre değerlendirilir:
- Kesim bölgesi dışındaki bıçak/bant koruyucuları ve kesim bölgesine göre ayarlanan koruyucu
- Daire testere bıçağının bağlanması, hasarı ve makine devrine uygunluğu; şerit tipte bant ile kılavuzların uyumu
- İş parçası bağlama mengenesinin sağlamlığı; hidrolik/pnömatik mengenede basınç kaybında parçanın bırakılmaması
- Kesme kafasının kontrollü inişi ve enerji kesildiğinde düşmemesi
- Otomatik besleme olan makinelerde besleme bölgesinin korunması
- Kasnak kapakları: açıldığında tehlikeli hareketin durması, açık kapakla çalışmanın engellenmesi, gerekiyorsa bant durana kadar kapağın açılamaması (fiilen denenir); bant gerginliği ve bant kırılma algılaması (şerit tipte)
- Enerji geri geldiğinde, kapak kapandığında veya acil durdurma sıfırlandığında testerenin ve beslemenin kendiliğinden tehlikeli hareket başlatmaması
- Soğutma sıvısı sistemi, talaş tahliyesi ve sıçrama koruyucuları
- Acil durdurma, fren ve kumanda elemanlarının işaretlenmesi
- Elektrik panosu ve koruma topraklaması
Otomatik Kesim Hatları
Besleme ve boşaltma sistemi olan otomatik testerelerde kontrol yalnız testere ile sınırlı kalmaz; malzeme besleme masası, itici ve boşaltma bölgesindeki ezilme noktaları da değerlendirilir. Birden fazla makineden oluşan hatlar için özel amaçlı tezgâh sayfasına da bakabilirsiniz.
Kontrolü Kim Yapabilir?
Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).
Kontrole Hazırlık
Kontrolün tek seferde ve üretimi en az aksatarak tamamlanması için şunları hazır bulundurun:
- İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A)
- Ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzu ve makineyle birlikte bulundurulan güvenli kullanım talimatı (Md. 10); makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa AT uygunluk beyanı; varsa önceki periyodik kontrol raporu
- Bakım ve onarım kayıtları (yönetmelik bu kayıtların ekipmanın ömrü boyunca saklanmasını ister)
- Kontrol sırasında makineyi çalıştıracak, işlevlerini bilen bir operatör
- Enerji kesme ve kilitleme (etiketleme) imkânı ile makine çevresinde güvenli çalışma alanı
- Kesim için uygun bir deneme parçası
Operatörün Günlük Kontrolü
Yıllık kontrol, operatörün her vardiya başındaki kontrolünün yerini tutmaz. Yönetmelik (EK-III 1.3) iş ekipmanının her çalışmaya başlamadan önce operatörce gözle kontrol edilmesini, işlevlerinin denenmesini ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (EK-III 1.3.2). Bu makinede günlük olarak bakılması gerekenler:
- Bıçak koruyucusu yerinde mi?
- Mengene parçayı sıkı tutuyor mu?
- Bantta veya daire bıçakta kırık diş, çatlak var mı?
- Soğutma sıvısı kaçağı var mı?
Rapor ve Kontrol Sonrası
Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.
- Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
- Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
- Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
- Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.
İlgili Hizmetler
- Tezgah ve Makine Periyodik Kontrolü
- Taşlama Makinesi Periyodik Kontrolü
- Giyotin Makas Periyodik Kontrolü
Sık Sorulan Sorular
- Avuç taşlama ile kesme yapılan yerler bu kapsamda mı?
- Hayır. El tipi taşlama makineleri seyyar el aletidir. Bu sayfa sabit soğuk metal kesme testerelerini kapsar.
- Daire ve şerit tipi testereler aynı standarda mı tabi?
- Yönetmelik soğuk metal testereleri için TS EN ISO 16093’ü gösterir. Bu standart her iki tipi de kapsar; kontrol listesi testerenin tipine göre uyarlanır.
- Kesme kafası neden kendiliğinden inmemeli?
- Enerji kesildiğinde veya hidrolik kaçakta kontrolsüz inen kafa, mengeneye parça yerleştiren operatörün eline çarpabilir. Bu nedenle kafanın tutma düzeni kontrolde ayrıca denenir.
- Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?
- Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.