Presler, torna ve freze tezgâhları, testereler, taşlama ve delme makineleri, giyotin makaslar… Metal, ahşap ve gıda işleyen atölyelerde bu makinelerin kesme, ezme ve sarılma bölgeleri uzuv kaybına yol açabilecek tehlikeler taşır. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, bu makineleri EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) altında toplar ve yetkili kişilerce periyodik kontrol yapılmasını ister; ilgili standartta süre belirtilmemişse azami süre 1 yıldır.
Tablo-4’teki Tezgâhlar ve Kontrol Standartları
Yönetmeliğin saydığı 15 tezgâh türünün tamamı için kontrol hizmeti veriyoruz. Her satırın ayrıntısı ilgili hizmet sayfasındadır:
- Mekanik, hidrolik ve pnömatik presler — TS EN ISO 16092-1, TS EN ISO 16092-3, TS EN 16092-1, TS EN 16092-4
- Hidrolik abkant presler — TS EN 12622+A1
- Torna tezgâhları — TS EN ISO 23125
- Freze tezgâhları ve işleme merkezleri — TS EN 16090-1
- Ağaç işleme tezgâhları ve şerit testereler (ağaç) — TS EN 847-3, TS EN 1807-2
- Şerit testereler (gıda işleme) — TS EN 12268
- Soğuk metal testereleri — TS EN ISO 16093
- Hareketsiz taşlama makineleri — TS EN ISO 16089
- Delme makinaları — TS EN 12717+A1
- Giyotin makaslar — TS EN 13985+A1
- Transfer tipi ve özel amaçlı tezgâhlar — TS EN 16090-1
Yönetmeliğin 7. maddesine göre periyodik kontrol zorunluluğu EK-III tablolarında yer alan ekipman ve ekipman grupları içindir. Bir grubun kapsadığı ama tabloda standardı yazmayan bir tezgâh (ör. ağaç işleme grubundaki planya veya kalınlık makinesi), EK-III 1.1 ve 1.4’teki sıraya göre kontrol edilir: varsa standardındaki, yoksa imalatçının öngördüğü aralık ve kriterlerle, bunlar da yoksa risk değerlendirmesine göre.
Periyot
Tablo-4’teki tüm tezgâhlar için kontrol süresi: ilgili standartta süre belirtilmemişse azami 1 yıl; standartta süre varsa o süre uygulanır ve risk değerlendirmesiyle daha sık kontrol kararı verilebilir (EK-III 1.4, 1.10). Kontrol, kural olarak makinenin imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; yeni standarda uyumlaştırılabiliyorsa o da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Ayrıca Madde 7 gereği: güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce; önemli bakım-onarımdan sonra; seyyar değilse her yer değişikliğinde; kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra da kontrol yapılır.
İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce işveren ile kontrolü yapacak yetkili kişi arasında İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen periyodik kontrol raporu geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A).
Kontrolü Kim Yapabilir?
Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).
Kontrolde Ortak Olarak Neye Bakılır?
- Sabit ve hareketli koruyucuların yerinde, sağlam ve kilitleme düzeneklerinin çalışır olması
- Acil durdurma, iki el kumanda, ışık perdesi gibi emniyet fonksiyonlarının fiilen denenmesi
- Durma süresi ve emniyet mesafesi gibi ölçülebilir değerlerin kontrolü
- Acil durdurma çözüldüğünde, koruyucu kapandığında veya enerji geri geldiğinde makinenin kendiliğinden tehlikeli hareket başlatmaması
- Makinenin sabitlenmesi/ankrajı, kararlılığı ve gövdede yapısal hasar (çatlak, deformasyon)
- Makinenin kendi elektrik donanımı: pano, kablolar, kumanda devresi ve makine gövdesinin koruma iletkenine bağlantısı
- Hidrolik ve pnömatik devrelerde kaçak, hortum ve basınç emniyeti
- Uyarı etiketleri, kapasite ve devir bilgileri, kullanım talimatı ve bakım kayıtları
Makinenin elektrik donanımına bakılması, işyerinin elektrik iç tesisatı ve topraklama periyodik kontrolünün yerini tutmaz; o kontrol ayrıca ve elektrik branşındaki yetkili kişilerce yapılır (EK-III 2.3.2).
CE İşareti ve Periyodik Kontrol
CE işareti ve AT uygunluk beyanı, makinenin piyasaya arz edilirken Makina Emniyeti Yönetmeliği’ne uygun imal edildiğini gösterir; kullanım sırasındaki periyodik kontrolün yerini tutmaz. Periyodik kontrol raporu da ürün uygunluk değerlendirmesi yerine geçmez. İkisi ayrı yükümlülüklerdir.
Rapor ve Kontrol Sonrası
Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.
- Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
- Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
- Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
- Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.
Hizmet Bölgemiz
Merkezimiz Tuzla’dadır. İstanbul’un Anadolu ve Avrupa yakasındaki tüm ilçelerinde ve Tekirdağ’da Çorlu ile Çerkezköy’de tezgâh ve makinelerin periyodik kontrolünü işletmenizde, yerinde yapıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
- Hangi tezgâhlar periyodik kontrole tabidir?
- Yönetmeliğin EK-III Tablo-4’ü 15 tezgâh türü sayar: mekanik, hidrolik, pnömatik ve abkant presler, torna, freze, işleme merkezi, ağaç işleme, şerit testere (ağaç ve gıda), soğuk metal testeresi, hareketsiz taşlama, delme, giyotin makas ile transfer tipi ve özel amaçlı tezgâhlar. Bu grupların kapsadığı ama tabloda standardı yazmayan tezgâhlar EK-III 1.1 ve 1.4’teki sıraya göre kontrol edilir.
- Tezgâh periyodik kontrolü kaç yılda bir yapılır?
- İlgili standartta süre belirtilmemişse azami yılda bir; standartta süre varsa o süre uygulanır. Risk değerlendirmesi sonucunda daha sık kontrol kararı verilebilir.
- Atölyede çok sayıda makine var; kontrol üretimi durdurur mu?
- Makineler genellikle sırayla kontrol edilir. Duruşun kapsamı hat yapısına, enerji izolasyonu ihtiyacına ve bağlı ekipmanlara göre değişir; planlamayı vardiya düzeninize göre birlikte yaparız.
- Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?
- Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.
