Delme makinelerinde başlıca tehlikeler, iyi bağlanmamış iş parçasının matkapla birlikte dönmesi ve operatörün eline çarpması ile dönen mandrene eldiven, saç veya giysinin sarılmasıdır. Yönetmelik bu makineler için TS EN 12717+A1’i gösterir.
Yasal Dayanak ve Kontrol Periyodu
Delme makinaları, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-4 (Tezgâhlar) kapsamında periyodik kontrole tabidir. Yönetmelikte belirtilen azami süre: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriteri olarak yönetmelikte TS EN 12717+A1 gösterilir. Bakanlık bu ekipman için ekipmana özgü periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlamışsa kontrol o dokümana göre, yayımlamamışsa EK-III kriterlerine göre yapılır (Md. 14/A).
Yıllık kontrol dışında, yönetmeliğin 7. maddesi gereği şu durumlarda da kontrol yapılır:
- Güvenliği kurulma ve montaj şartlarına bağlıysa, kurulumdan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce
- Önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra
- Seyyar değilse, her yer değişikliğinde
- Kaza, doğal olay, çalışma şeklinde değişiklik veya uzun süre kullanılmama gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra
Ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı ve önceki kontrol sonuçlarına göre risk değerlendirmesiyle kontrol sıklığı artırılabilir (EK-III 1.10).
Kontrol, kural olarak ekipmanın imal yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır; ekipman sonradan yürürlüğe giren standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır, imal tarihinde standart yoksa yayımlanmış ilk standart esas alınır (EK-III 1.4.1). Tablodaki standartlar örnek niteliğindedir; raporda kullanılan standardın numarası ve adı yazılır (EK-III 1.7.1.1, 1.11).
Delme Makinesinde Neler Kontrol Edilir?
Kontrolde tezgâhın koruyucuları, kumanda ve emniyet sistemleri ile mekanik durumu yönetmelikte gösterilen standarda göre değerlendirilir:
- Mandren ve takım bölgesindeki ayarlanabilir koruyucu ve varsa kilitlemesi
- İş parçasını sabitleyecek mengene veya bağlama aparatının bulunması, tablaya sabitlenmiş olması ve parçanın delme torkuyla dönmesini/fırlamasını engellemesi; güç tahrikli bağlamada enerji kaybındaki davranış
- Kayış, kasnak ve dişli kutusu kapaklarının kapalı ve kilitli olması
- Devir seçiminin güvenli yapılması, devir değiştirirken makinenin durdurulması
- Radyal matkaplarda kol ve kafa kilitlerinin, kolon hareketinin emniyeti; güçle hareket eden kol/kafada kontrolsüz düşme, hareket sınırları ve ezilme noktalarının korunması
- Acil durdurma ve yeniden çalışmaya karşı koruma
- Mandren anahtarının mandrende unutulmasına karşı önlem
- Elektrik panosu ve koruma topraklaması
Eldiven Kullanımı Hakkında
Dönen takımlı makinelerde eldiven, kaza riskini azaltmak yerine sarılma riskini artırabilir. Kontrolde makinenin kullanım talimatında kişisel koruyucu donanım kurallarının açıkça yazılı olup olmadığına da bakılır. Talimatın risk değerlendirmesiyle uyumlu olması için İSG danışmanlık desteği alabilirsiniz.
Kontrolü Kim Yapabilir?
Tezgâhların periyodik kontrolleri, EKİPNET kaydı bulunan yetkili makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (EK-III 2.4.1). Yetkili kişinin imzası bulunmayan rapor geçersizdir. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Md. 14/A).
Kontrole Hazırlık
Kontrolün tek seferde ve üretimi en az aksatarak tamamlanması için şunları hazır bulundurun:
- İSG-KATİP sözleşmesi: kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir ve karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz düzenlenen rapor geçersizdir (Md. 7/6, Md. 14/A)
- Ekipmanın Türkçe kullanım kılavuzu ve makineyle birlikte bulundurulan güvenli kullanım talimatı (Md. 10); makinenin tabi olduğu ürün mevzuatına göre varsa AT uygunluk beyanı; varsa önceki periyodik kontrol raporu
- Bakım ve onarım kayıtları (yönetmelik bu kayıtların ekipmanın ömrü boyunca saklanmasını ister)
- Kontrol sırasında makineyi çalıştıracak, işlevlerini bilen bir operatör
- Enerji kesme ve kilitleme (etiketleme) imkânı ile makine çevresinde güvenli çalışma alanı
Operatörün Günlük Kontrolü
Yıllık kontrol, operatörün her vardiya başındaki kontrolünün yerini tutmaz. Yönetmelik (EK-III 1.3) iş ekipmanının her çalışmaya başlamadan önce operatörce gözle kontrol edilmesini, işlevlerinin denenmesini ve bunun kayıt altına alınmasını ister. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir kusur görülen ekipman kullanım dışı bırakılır ve derhal periyodik kontrole alınır (EK-III 1.3.2). Bu makinede günlük olarak bakılması gerekenler:
- Mandren koruyucusu yerinde mi?
- Mengene var ve parça bağlanıyor mu?
- Kayış kapağı kapalı mı?
- Mandren anahtarı üzerinde bırakılmış mı?
Rapor ve Kontrol Sonrası
Kontrol sonunda yönetmeliğin EK-III 1.7 maddesinde tarif edilen bölümleri içeren periyodik kontrol raporu düzenlenir: başlıcaları işyerinin unvanı, adresi ve SGK sicil numarası, İSG-KATİP sözleşme numarası, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih-saati, rapor tarihi, bir sonraki kontrolün başlangıç tarihi, kontrol metodu (standardın numarası ve adı), ekipman etiket bilgileri, ölçülen değerler, uygulanan testler, kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri, kontrolü yapanın adı-soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası, kusur açıklamaları ile ekipmanın kullanılabilir ya da uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamaz olduğuna dair açık kanaat.
- Raporda kullanılamaz denilen ekipman, uygunsuzluk giderilene kadar çalıştırılamaz; işveren üzerine kolayca görülecek bir uyarı işareti koyar.
- Hafif/ağır kusur derecelendirmesi yalnızca Bakanlığın bu ekipman için yayımladığı rapor ve kriter dokümanında böyle bir derecelendirme varsa uygulanır: o durumda hafif kusur bir sonraki kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilir, giderilmezse ağır kusur sayılır; ağır kusurlu ekipman çalıştırılamaz. Doküman yoksa veya dokümanda bu derecelendirme yapılmamışsa hafif/ağır ayrımı yapılmaz (EK-III 1.9.1).
- Kullanılamaz raporu alan ekipmanda eksiklikler giderildikten sonra ikinci kontrol yapılır ve “kullanılabilir” ibareli ikinci rapor düzenlenir (EK-III 1.9).
- Raporlar ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak, ekipman kullanıldığı sürece saklanır.
İlgili Hizmetler
Sık Sorulan Sorular
- Masa tipi küçük matkaplar da kapsamda mı?
- Evet. Sabit kullanılan her delme makinesi iş ekipmanıdır ve Tablo-4 kapsamında yılda en az bir kez kontrol edilir.
- Manyetik matkaplar bu sayfanın konusu mu?
- Manyetik tabanlı seyyar matkapların Tablo-4’teki “delme makinaları” kapsamında olup olmadığı makinenin tipine göre değerlendirilir; kapsam dışı kalırsa bakımı imalatçı talimatına göre yapılır. Her durumda manyetik tutma gücü ve emniyet halatı önemlidir.
- Delme makinesinde hangi uygunsuzluklarla karşılaşılabilir?
- Karşılaşılabilen uygunsuzluklar arasında mandren koruyucusunun sökülmüş olması, mengene bulunmaması ve iş parçasının elle tutularak delinmesi sayılabilir.
- Periyodik kontrol raporu olmayan tezgâh çalıştırılırsa ne olur?
- Periyodik kontrol, 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanan İş Ekipmanları Yönetmeliği ile işverene yüklenmiş bir yükümlülüktür. Denetimde idari para cezası, olası bir iş kazasında ise işverenin hukuki ve cezai sorumluluğu gündeme gelir.