Buhar Kazanı & Ekipmanları

Buhar Kazanı Periyodik Muayenesi Nedir?

Buhar kazanı suyu ısıtarak buhar üretir. Kızgın yağ kazanı, organik ısı taşıyıcı akışkanla çalışan ayrı bir ekipman türüdür ve EK-III Tablo-1’de açıkça yer alır; kontrol kriteri DIN 4754-1’dir. Kızgın yağ sistemlerinin çalışma basıncı tasarımına göre değerlendirilir.

Periyodik kontrolün dayanağı İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ve bu Yönetmeliğin EK-III hükümleridir. EK-III, Yönetmeliğin yürürlükteki ekidir; ayrı bir mevzuat olarak ikinci bir yükümlülük oluşturmaz.

Buhar kazanı periyodik kontrol hizmetimizi 31 Aralık 2026 tarihine kadar sunuyoruz. 1 Ocak 2027’den itibaren buhar kazanı kontrolleri ilgili kapsamda ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişilerce yapılacağından bu hizmeti sunmayacağız. Bu tarihten önce usulüne uygun düzenlenen raporlar süreleri boyunca geçerlidir.

Yasal Dayanak ve Geçerli Standartlar

• Türkiye’de Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB), 3 Mart 2018 tarihli ve 30349 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Ürün uygunluğu hükümleri ile işyerindeki periyodik kontrol hükümleri ayrı değerlendirilir.
• Periyodik kontrolün dayanağı İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ve bu Yönetmeliğin EK-III hükümleridir. EK-III, Yönetmeliğin yürürlükteki ekidir; ayrı bir mevzuat olarak ikinci bir yükümlülük oluşturmaz.
• Periyodik kontrol aralığı ekipmanın Tablo-1 grubuna ve ilgili standardın öngördüğü süreye göre belirlenir. Standartlarda süre yoksa tabloda belirtilen azami süre uygulanır; risk değerlendirmesiyle süre kısaltılabilir. Kriyojenik tanklar ve ayrı satırdaki tehlikeli sıvı tankları için özel süreler geçerlidir.
• TS EN 12952 — Su borulu kazanlar ve yardımcı tesisler; tasarım, malzeme ve muayene gereksinimleri
• TS EN 12953 — Alev borulu kazanlar; tasarım, imalat ve muayene standardı
• ASME Boiler and Pressure Vessel Code Section I — Güç kazanları (ASME damgalı kazanlar için referans)
• Buhar ve kızgın su kazanlarında Tablo-1’deki TS EN 12952, TS EN 12953 ve TS 497 serilerinin ekipmana uygulanabilir hükümleri esas alınır. Ekonomizer ve kazan tamburuna TS EN 13445 uygulanabilirliği tasarım belgelerinden doğrulanır. Brülör standardı yakıt türüne göre seçilir; TS EN 267 bütün gaz ve sıvı yakıtlı brülörler için ortak standart değildir.
• Buhar ve kızgın su kazanlarında Tablo-1’deki TS EN 12952, TS EN 12953 ve TS 497 serilerinin ekipmana uygulanabilir hükümleri esas alınır. Ekonomizer ve kazan tamburuna TS EN 13445 uygulanabilirliği tasarım belgelerinden doğrulanır. Brülör standardı yakıt türüne göre seçilir; TS EN 267 bütün gaz ve sıvı yakıtlı brülörler için ortak standart değildir.
• Ürün uygunluğu ve CE işaretlemesi ile işyerindeki periyodik kontrol farklı yükümlülüklerdir. Ürün mevzuatı tasarım, imalat ve uygunluk değerlendirmesi için; periyodik kontrol İş Ekipmanları Yönetmeliği Md. 7 ve EK-III kapsamında değerlendirilir.
• TS EN ISO 9712 — Tahribatsız muayene personeli yeterliliği
• 6331 sayılı İSG Kanunu — İşverenin basınçlı ekipmanları güvenli tutma yükümlülüğü

Kazan Tipleri ve Uygulama Alanları

• Alev borulu (fire-tube) kazan: Tekstil, gıda, kimya, hastane, otel — düşük-orta basınç buhar ihtiyacı
• Su borulu (water-tube) kazan: Enerji santrali, petrokimya, büyük sanayi tesisleri — yüksek basınç ve kapasite
• Sıcak su kazanı (hot water boiler): Merkezi ısıtma sistemleri, 110°C üzeri basınçlı sıcak su devresi
• Buhar kazanı suyu ısıtarak buhar üretir. Kızgın yağ kazanı, organik ısı taşıyıcı akışkanla çalışan ayrı bir ekipman türüdür ve EK-III Tablo-1’de açıkça yer alır; kontrol kriteri DIN 4754-1’dir. Kızgın yağ sistemlerinin çalışma basıncı tasarımına göre değerlendirilir.
• Elektrik kazanı: Küçük kapasite buhar ihtiyacı, temiz oda ve laboratuvar uygulamaları

Muayene Kapsamı

1. Dış Görsel Muayene

Kazan çalışır durumdayken dışarıdan gerçekleştirilen muayenedir.

• Kazan gövdesi, ön ve arka kapaklarda korozyon, deformasyon ve sızıntı kontrolü
• Boru bağlantıları, flanşlar ve conta sızıntı kontrolü
• Emniyet valfi, buhar manometresi ve su seviye göstergelerinin çalışma kontrolü
• Brülör gövdesi, yakıt hattı ve gaz dedektörü görsel kontrolü
• İzolasyon bütünlüğü ve sıcak yüzey koruma kontrolü
• Zemin altı kazan dairesi havalandırma yeterliliği değerlendirmesi

2. İç Görsel Muayene

Kazan soğutulup basınçtan tahliye edildikten sonra iç yüzey tam olarak incelenir.

• Ateş tarafı (yanma odası ve alev boruları): korozyon, kabarcıklanma ve çatlak
• Su tarafı (drum ve borular): kireçlenme kalınlığı, pitting korozyonu ve çamur birikimi
• Kazan tabanı: çökme ve tortu birikimi
• Boru uçları ve haddelenmiş bağlantılar: sızıntı izleri ve çatlak
• İç yüzey koruma kaplamasının bütünlüğü
• El-bakım kapakları (manholes/handholes) ve contaları

3. Ultrasonik Et Kalınlığı Ölçümü

Et kalınlığı ölçümleri izin verilen minimum kalınlıkla karşılaştırılır. Kalan ömür değerlendirmesi, yeterli geçmiş ölçüm, korozyon hızı, yük ve tasarım verileri mevcutsa ilgili hesap yöntemiyle ayrıca yapılır; tek ölçümden kesin güvenli ömür sonucu verilmez.

4. Hidrostatik Basınç Testi

Standartlarda aksi belirtilmedikçe yıllık kontrolde işletme basıncında, işletme basıncı belirlenmemişse etiket azami basıncında hidrostatik test yapılır. En geç üç yılda bir ve önemli bakım veya onarım sonrasında üretim standardındaki basınç; bu değer yoksa etiket azami basıncının 1,5 katı uygulanır. Bekletme süresi ilgili kriterden belirlenir. Hidrostatik testte sıvı sızıntısı ve deformasyon incelenir; köpükle gaz kaçağı arama ayrı bir yöntemdir.

• Test süresi ilgili standart veya geçerli test kriterinden belirlenir; sıvı sızıntısı ve kalıcı deformasyon incelenir.
• Test süresince kalıcı deformasyon ve sızıntı aranır
• Hidrostatik testte sıvı sızıntısı ve deformasyon incelenir; köpükle gaz kaçağı arama ayrı bir yöntemdir.
• Test basıncı ve manometre kalibrasyon sertifikası raporda belgelenir

5. Emniyet Sistemi Kontrolleri

Buhar kazanının can güvenliği açısından en kritik bileşenleridir.

• Emniyet valfinin açma basıncı, toleransı ve test aralığı ilgili standart baskısı, ayar basıncı ve üretici verilerine göre belirlenir. Fonksiyon testi ile kalibrasyonun kapsamı ayrı belirtilir.
• Su seviye göstergeleri: Düşük su seviyesi alarm ve brülör kesme fonksiyon testi
• Basınç şalterleri: Çalışma ve sınır (limit) şalter açma basıncı doğrulaması
• Termostat ve termal kapanma: Aşırı sıcaklık kapama fonksiyonu
• Otomatik besleme suyu kontrol vanası: Açma/kapama ve debi kontrolü

6. Brülör ve Yanma Sistemi Kontrolü

• Brülör ateşleme, tutuşma ve alev kontrolcüsü (flame controller) fonksiyon testi
• Gaz / fuel-oil yakıt hattı sızıntı kontrolü
• Hava-yakıt oranının değerlendirilmesi ve baca gazı ölçümü; bakım ve ayar hizmetleri ayrı kapsamda (O₂, CO, CO₂ ölçümü)
• Baca gazı sıcaklığı ve verimlilik değerlendirmesi
• Yanma odası refrakter (tuğla) durumu kontrolü

7. Besleme Suyu ve Kimyasal Analiz

• Kazan suyu pH, iletkenlik ve sertlik ölçümü
• Çözünmüş oksijen (O₂) seviyesi değerlendirmesi
• Kireçlenme riski değerlendirmesi; su yumuşatma sistemi yeterliliği
• Şişirme (blowdown) sıklığı ve yeterliliğinin değerlendirilmesi

Muayene Periyotları

Yasal Çerçeve ve Kontrolü Kim Yapar?

EK-III 2.1.6 uyarınca kontrol; EKİPNET kayıtlı, yetkilendirme şartlarını sağlayan makine, metalürji ve malzeme, mekatronik, kimya, imalat veya uçak mühendisleri; makine/metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler; makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Zorunlu hizmetten en geç bir gün önce işveren ile yetkili kişi arasında İSG-KATİP sözleşmesi düzenlenip karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz rapor geçersizdir.

Md. 7/2 kapsamında kurulum/montaja bağlı güvenlik için ilk kullanımdan önce, önemli bakım/onarım sonrası, seyyar olmayan ekipmanın yer değişikliğinde ve çalışma şekli değişikliği, kaza, doğal olay veya uzun süre kullanılmama nedeniyle güvenliğin bozulabileceği hallerde ek kontrol yapılır. Bakımı yapan kişi aynı ekipmanı kontrol edemez.

Fiilen yapılan kontrolün raporu, kişinin mesleğini, EKİPNET numarasını ve imzasını içerir. Islak veya 5070 sayılı Kanuna uygun güvenli elektronik imzalı rapor ekipman kullanıldığı sürece saklanır; taranmış imza güvenli e-imza değildir. Hafif/ağır kusur ayrımı yalnızca Bakanlık dokümanında derecelendirme varsa uygulanır; güvenli kullanıma engel kusur giderilmeden ekipman kullanılamaz.

Tahribatsız muayeneler TS EN ISO 9712’ye uygun en az Seviye 2 personel belgelendirmesine sahip kişilerce uygulanır; ayrı muayene raporları periyodik kontrol raporuna eklenir. Hidrostatik test teknik olarak mümkün değilse yalnızca standardın veya standart yoksa üreticinin izin verdiği alternatif tahribatsız yöntem uygulanır ve gerekçesi raporda belirtilir; ekipmanın veya prosesin durdurulamaması gerekçe olamaz.

İmzalı rapor, saha çalışması tamamlandıktan sonra 48 saat içinde teslim edilir. Hazırlık ve test süresi saha koşullarına göre planlanır.

Sık Sorulan Sorular

Buhar kazanı muayenesini hangi yetkili yapabilir?

EK-III 2.1.6 uyarınca kontroller, EKİPNET kayıtlı ve ilgili yetkilendirme şartlarını sağlayan makine, metalürji ve malzeme, mekatronik, kimya, imalat veya uçak mühendisleri; makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler; makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Buhar kazanı periyodik kontrol hizmetimizi 31 Aralık 2026 tarihine kadar sunuyoruz. 1 Ocak 2027’den itibaren buhar kazanı kontrolleri ilgili kapsamda ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişilerce yapılacağından bu hizmeti sunmayacağız. Bu tarihten önce usulüne uygun düzenlenen raporlar süreleri boyunca geçerlidir. Raporun geçerliliği sözleşme, fiilen yapılan kontrol ve mevzuata uygun imza şartlarına bağlıdır.

Kazanın kaç yılda bir sicil defteri yenilenmesi gerekir?

Periyodik kontrol raporları ekipmanın kullanıldığı sürece saklanır. Bakım ve onarım kayıtları kullanım ömrü boyunca muhafaza edilir. Bu Yönetmelik, kazan sicil defterinin her yıl yenilenmesi şeklinde ayrı bir zorunluluk düzenlemez.

Kireçlenme kazanı nasıl etkiler, ne zaman temizleme gerekir?

Kazan kazaları ağır yaralanma ve maddi hasara yol açabilir. Kireç birikimi ısı transferini azaltabilir ve aşırı ısınmaya neden olabilir. Su kalitesi sınırları ve temizleme kararı kazan üreticisinin talimatı, ilgili standart ve analiz sonuçlarına göre belirlenir.

Muayene sırasında kazan kaç saat devre dışı kalır?

İç muayene ve hidrostatik test için kazan soğutulup basınçtan arındırılır. Hazırlık ve test süresi ekipmanın özellikleri ve saha koşullarına göre planlanır; planlı bakım dönemiyle eş zamanlı yapılabilir.

Termal yağ kazanı da İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III kapsamında mı?

Buhar kazanı suyu ısıtarak buhar üretir. Kızgın yağ kazanı, organik ısı taşıyıcı akışkanla çalışan ayrı bir ekipman türüdür ve EK-III Tablo-1’de açıkça yer alır; kontrol kriteri DIN 4754-1’dir. Kızgın yağ sistemlerinin çalışma basıncı tasarımına göre değerlendirilir.