Yağ Tankı ve Seperatör Periyodik Muayenesi Nedir?
Basınçlı yağ depoları, endüstriyel yağ seperatörleri ve hidrolik akümülatörler; basınç altında yanıcı ve tehlikeli sıvı içeren kritik ekipmanlardır. Korozyon, kaynak dikişi çatlağı veya emniyet valfi arızası; yangın, patlama ve çevre kirliliği gibi ağır sonuçlara yol açabilir. Periyodik kontrol, kontrol tarihindeki güvenlik durumunu değerlendirir ve bulguları raporlar.
Yasal Dayanak ve Geçerli Standartlar
- Periyodik kontrol aralığı ekipmanın Tablo-1 grubuna ve ilgili standardın öngördüğü süreye göre belirlenir. Standartlarda süre yoksa tabloda belirtilen azami süre uygulanır; risk değerlendirmesiyle süre kısaltılabilir. Kriyojenik tanklar ve ayrı satırdaki tehlikeli sıvı tankları için özel süreler geçerlidir.
- Ürün uygunluğu ve CE işaretlemesi ile işyerindeki periyodik kontrol farklı yükümlülüklerdir. Ürün mevzuatı tasarım, imalat ve uygunluk değerlendirmesi için; periyodik kontrol İş Ekipmanları Yönetmeliği Md. 7 ve EK-III kapsamında değerlendirilir.
- TS EN 286-1, hava veya azot içeren basit ateşlenmemiş basınçlı kaplara ilişkindir. Yağ tankı, separatör ve hidrolik akümülatörde uygulanacak standart, akışkan, tasarım ve uygunluk belgelerine göre belirlenir; bu ekipmanların tamamına TS EN 286 uygunluğu atfedilmez.
- TS EN 13445 — Ateşlenmemiş basınçlı kaplar tasarım ve imalat standardı
- ASME Boiler and Pressure Vessel Code Section VIII Div.1 — ASME damgalı yağ tankları için muayene referansı
- TS EN ISO 9712 — Tahribatsız muayene personeli yeterliliği
- 6331 sayılı İSG Kanunu Madde 4 — İşverenin ekipmanları güvenli tutma ve kontrol ettirme yükümlülüğü
- Çevre Mevzuatı (Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği) — Yağ seperatörü sızıntılarının çevre kirliliği boyutu
Kapsam Dahil Ekipmanlar
- Basınçlı yağ depoları: Hidrolik sistem yağ tankları, şanzıman ve kompresör yağ hazneleri
- Yağ seperatörleri: Hava/yağ seperatörü (kompresör çıkışı), atık yağ-su seperatörü, koalescer filtreler
- Hidrolik akümülatörler: Membran, pistonlu ve torbalı akümülatörler
- Yağlama sistemleri: Merkezi yağlama tankları ve baskılı yağ devreleri
Muayene Kapsamı
1. Görsel ve Boyutsal Muayene
Tank veya seperatör dıştan ve mümkünse içten kapsamlı görsel incelemeye tabi tutulur.
- Gövde, kap dibi ve kapak bölgelerinde korozyon, çukurlanma ve deformasyon kontrolü
- Görsel muayenede erişilebilir kaynak yüzeylerindeki belirtiler incelenir. İç kaynak kusurlarının belirlenmesi gerekiyorsa kusur türüne uygun tahribatsız muayene yöntemi seçilir; görsel muayene iç nüfuziyet kusurlarını dışlamaz.
- Flanş bağlantı yüzeyleri ve conta oturma kontrolü
- Bağlantı ağızları (nozullar): çatlak ve aşınma kontrolü
- Ayak ve mesnet bağlantılarının yapısal bütünlük kontrolü
- CE plakası, imalat etiketi ve kapasite damgasının okunaklılık kontrolü
2. Ultrasonik Et Kalınlığı Ölçümü
Et kalınlığı ölçümleri izin verilen minimum kalınlıkla karşılaştırılır. Kalan ömür değerlendirmesi, yeterli geçmiş ölçüm, korozyon hızı, yük ve tasarım verileri mevcutsa ilgili hesap yöntemiyle ayrıca yapılır; tek ölçümden kesin güvenli ömür sonucu verilmez.
3. Hidrostatik Basınç Testi
Standartlarda aksi belirtilmedikçe yıllık hidrostatik test işletme basıncında; bu belirlenmemişse etiket azami basıncında yapılır. En geç üç yılda bir ve önemli bakım veya onarım sonrasında üretim standardındaki test basıncı uygulanır; bu değer yoksa etiket azami basıncının 1,5 katı kullanılır. ASME test basıncı, uygulanabilir baskı ve hesap koşulları doğrulanmadan yalnızca 1,3 katsayısıyla açıklanmaz.
- Test basıncı ve süresi muayene raporunda belgelenir
- Basınç manometresi kalibrasyon sertifikası muayene öncesi kontrol edilir
- Test sonrası tank tamamen tahliye edilir, artık nem kurutulur
4. Emniyet Valfi Kontrolü
Emniyet vanaları (PRV/PSV), belirlenen ayar basıncında açılıp açılmadığı test edilerek kontrol edilir.
- Emniyet valfinin açma basıncı, toleransı ve test aralığı ilgili standart baskısı, ayar basıncı ve üretici verilerine göre belirlenir. Fonksiyon testi ile kalibrasyonun kapsamı ayrı belirtilir.
- Vana oturma yüzeyi sızıntı kontrolü (tam kapanma testi)
- Emniyet valfinin ayar basıncı ve tahliye kapasitesi ayrı değerlendirilir. Tahliye kapasitesi, öngörülebilir aşırı basınç senaryosunda gerekli tahliye debisini karşılamalıdır; basınç değerine uygunluk tek başına kapasite yeterliliğini göstermez.
- Son kalibrasyon tarihi ve bir sonraki kalibrasyon tarihi raporlanır
5. Yağ Seperatörüne Özgü Kontroller
- Seperatör iç elemanı (koalescer/demister) tıkanıklık ve deformasyon kontrolü
- Diferansiyel basınç indikatörü fonksiyon testi
- Otomatik tahliye (drain) vanası çalışma kontrolü
- Yağ seviye göstergesi doğrulama ve sızıntı kontrolü
- Filtre eleman değişim zamanı değerlendirmesi
6. Akümülatöre Özgü Kontroller
- Ön şarj (azot) gaz basıncı ölçümü ve tasarım değeriyle karşılaştırma
- Membran veya torba bütünlük testi (gaz basıncı kaybı izleme)
- Piston akümülatörlerinde piston sızdırmazlık kontrolü
- Emniyet bloğu (safety block) ve izolasyon vanası fonksiyon testi
Muayene Periyodu
Periyodik kontrol aralığı ekipmanın Tablo-1 grubuna ve ilgili standardın öngördüğü süreye göre belirlenir. Standartlarda süre yoksa tabloda belirtilen azami süre uygulanır; risk değerlendirmesiyle süre kısaltılabilir. Kriyojenik tanklar ve ayrı satırdaki tehlikeli sıvı tankları için özel süreler geçerlidir.
- Güvenliği kurulum ve montaja bağlı ekipmanlarda ilk kullanımdan önce
- Seyyar olmayan ekipmanın yer değiştirmesinden sonra
- Kaynak onarımı veya modifikasyon sonrasında
- Sızıntı, aşırı basınç veya darbe olayının ardından
- Uzun süreli devre dışı kalmanın ardından yeniden devreye almadan önce
Muayene Sonrası Belgelendirme
İmzalı rapor, saha çalışması tamamlandıktan sonra 48 saat içinde teslim edilir. Ekipmanın soğutulması, hazırlanması ve test süresi saha koşullarına göre planlanır.
- Ekipman kimlik bilgileri (seri no., imalat yılı, tasarım basıncı, hacim)
- Uygulanan standart ve test basıncı değerleri
- Ultrasonik ölçüm tablosu ve korozyon değerlendirmesi
- Hidrostatik test protokolü
- Emniyet valfi kalibrasyon sonuçları
- Sonuç bölümünde ekipmanın kullanılabileceği veya güvenli kullanıma engel kusurlar giderilinceye kadar kullanılamayacağı açıkça belirtilir. Hafif ve ağır kusur uygulaması yalnızca Bakanlığın ilgili rapor ve kriter dokümanında bu ayrımın yapıldığı ekipmanlarda uygulanır; Güvenli kullanıma engel kusurlar giderilmeden ekipman kullanılamaz.
- Bir sonraki muayene tarihi
Yasal Çerçeve ve Kontrolü Kim Yapar?
EK-III 2.1.6 uyarınca kontrol; EKİPNET kayıtlı, yetkilendirme şartlarını sağlayan makine, metalürji ve malzeme, mekatronik, kimya, imalat veya uçak mühendisleri; makine/metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler; makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Zorunlu hizmetten en geç bir gün önce işveren ile yetkili kişi arasında İSG-KATİP sözleşmesi düzenlenip karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz rapor geçersizdir.
Md. 7/2 kapsamında kurulum/montaja bağlı güvenlik için ilk kullanımdan önce, önemli bakım/onarım sonrası, seyyar olmayan ekipmanın yer değişikliğinde ve çalışma şekli değişikliği, kaza, doğal olay veya uzun süre kullanılmama nedeniyle güvenliğin bozulabileceği hallerde ek kontrol yapılır. Bakımı yapan kişi aynı ekipmanı kontrol edemez.
Fiilen yapılan kontrolün raporu, kişinin mesleğini, EKİPNET numarasını ve imzasını içerir. Islak veya 5070 sayılı Kanuna uygun güvenli elektronik imzalı rapor ekipman kullanıldığı sürece saklanır; taranmış imza güvenli e-imza değildir. Hafif/ağır kusur ayrımı yalnızca Bakanlık dokümanında derecelendirme varsa uygulanır; güvenli kullanıma engel kusur giderilmeden ekipman kullanılamaz.
Tahribatsız muayeneler TS EN ISO 9712’ye uygun en az Seviye 2 personel belgelendirmesine sahip kişilerce uygulanır; ayrı muayene raporları periyodik kontrol raporuna eklenir. Hidrostatik test teknik olarak mümkün değilse yalnızca standardın veya standart yoksa üreticinin izin verdiği alternatif tahribatsız yöntem uygulanır ve gerekçesi raporda belirtilir; ekipmanın veya prosesin durdurulamaması gerekçe olamaz.
İmzalı rapor, saha çalışması tamamlandıktan sonra 48 saat içinde teslim edilir. Hazırlık ve test süresi saha koşullarına göre planlanır.
Sık Sorulan Sorular
- Yağ tankımız basınçsız, muayene yine de gerekli mi?
- Atmosferik çalışma, tankı kendiliğinden periyodik kontrol kapsamından çıkarmaz. Depolanan sıvının tehlike özellikleri ve tankın yapısı değerlendirilerek Tablo-1’in tehlikeli sıvı depolama tankı satırları dahil ilgili ekipman grubu belirlenir. Basınçlı yağ tankı, hidrolik akümülatör ve atmosferik yağ-su ayırıcı aynı kapsamda değerlendirilmez.
- Yağ seperatörü ile yağ tankı aynı muayenede değerlendirilebilir mi?
- Evet. Aynı sistemdeki basınçlı yağ tankı, hava-yağ seperatörü ve akümülatör tek saha ziyaretinde birlikte muayene edilebilir; her ekipman için ayrı muayene raporu düzenlenir.
- Hidrostatik test sırasında ekipman devre dışı kalır mı?
- Evet. Hidrostatik test için ekipman basınçtan arındırılıp uygun şekilde hazırlanır. Hazırlık ve test süresi ekipmanın özellikleri ve saha koşullarına göre planlanır.
- Emniyet vanaları muayene dışında ne zaman değiştirilmeli?
- Emniyet valfinin test, bakım ve değiştirme aralığı ilgili standart, üretici talimatı ve kontrol sonuçlarına göre belirlenir. Üretici önerisi bulunmaması bütün valfler için beş yıllık ortak değiştirme veya fabrika kalibrasyonu süresi oluşturmaz.