Hava Kompresörü & Hava Tankı

Hava Kompresörü Periyodik Muayenesi Nedir?

Hava kompresörü; endüstriyel tesislerde pnömatik sistemlerin, üretim araçlarının ve basınçlı hava gerektiren tüm ekipmanların beslendiği kritik altyapı ekipmanıdır. Kompresör-tank sistemindeki mekanik arıza, emniyet valfi bozukluğu veya tank korozyonu; kontrolsüz basınç birikmesi sonucu patlama, yangın ve ağır yaralanmalara yol açabilir.

Tablo-1’de basınçlı hava ve gaz tankları ile bunların sabit donanımı yer alır. Kompresör ünitesinin mekanik güvenlik kontrolleri ile tankın periyodik kontrolü ayrı kapsamlarla açıklanır. Zorunlu kontrol kapsamı Md. 7/1 ve EK-III ekipman gruplarına göre belirlenir; 0,5 bar ürün mevzuatı eşiği tek başına periyodik kontrol kapsamını belirlemez.

Yasal Dayanak ve Geçerli Standartlar

• Periyodik kontrol aralığı ekipmanın Tablo-1 grubuna ve ilgili standardın öngördüğü süreye göre belirlenir. Standartlarda süre yoksa tabloda belirtilen azami süre uygulanır; risk değerlendirmesiyle süre kısaltılabilir. Kriyojenik tanklar ve ayrı satırdaki tehlikeli sıvı tankları için özel süreler geçerlidir.
• ISO 1217, hacimsel kompresörlerin kabul ve performans testleri için kullanılır; santrifüj kompresörlere doğrudan uygulanmaz. ISO yayınının 2016 değişikliği Amd 1’dir; kullanılacak TS/EN karşılığı ve baskı numarası TSE kataloğundan doğrulanır.
• TS EN 1012-1:2010 — Kompresörler ve vakum pompaları: güvenlik gereksinimleri — hava kompresörleri
• Patlayıcı ortamda kullanılan elektrik dışı ekipman için uygulanabilir standart, ekipmanın imal yılı ve uygunluk belgelerine göre belirlenir. EN 13463-1’in yerine geçen EN ISO 80079-36 dikkate alınır; TS karşılığı doğrulanır.
• Hava tankının ürün mevzuatı, teknik özelliklerine göre Basit Basınçlı Kaplar Yönetmeliği veya Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği kapsamında belirlenir. Basit Basınçlı Kaplar Yönetmeliği kapsamındaki kaplar PED kapsamı dışında tutulmuştur.
• Basınçlı hava ve gaz tanklarının Tablo-1 kontrol kriterleri TS 1203 EN 286-1, TS EN 13445-5 ve TS EN 764-7’dir. Kompresör güvenlik ve performans standartları, tank kontrol kriterlerinin yerine geçmez.
• TS EN ISO 8573-1 — Basınçlı hava kalitesi sınıflandırması (partikül, nem, yağ)
• 6331 sayılı İSG Kanunu Madde 4 ve 5 — İşverenin ekipmanları güvenli tutma ve kontrol ettirme yükümlülüğü
• Ürün uygunluğu ve CE işaretlemesi ile işyerindeki periyodik kontrol farklı yükümlülüklerdir. Ürün mevzuatı tasarım, imalat ve uygunluk değerlendirmesi için; periyodik kontrol İş Ekipmanları Yönetmeliği Md. 7 ve EK-III kapsamında değerlendirilir.

Kompresör Tipleri ve Uygulama Alanları

• Pistonlu (reciprocating) kompresör: Yüksek basınç uygulamaları, aralıklı kullanım — atölye, tamirci, küçük sanayi
• Vidalı (screw) kompresör: Sürekli ve yüksek kapasiteli basınçlı hava üretimi — üretim tesisi, gıda, tekstil, otomotiv
• Santrifüj (turbo) kompresör: Büyük hacimli düşük-orta basınç ihtiyacı — petrokimya, enerji santrali, çimento
• Scroll kompresör: Düşük gürültü, temiz hava uygulamaları — dişçilik, laboratuvar, elektronik üretim
• Diş (lobe/roots) kompresör: Düşük basınçlı yüksek debi — atıksu havalandırma, pnömatik taşıma

Muayene Kapsamı

1. Hava Deposu (Receiver Tank) Muayenesi

Kompresör sisteminin en kritik basınçlı bileşenidir; basınçlı kap mevzuatı kapsamında ayrıca değerlendirilir.

• Dış görsel: gövde, kaynak dikişleri, bağlantı noktaları korozyon ve deformasyon kontrolü
• Ultrasonik et kalınlığı ölçümü: korozyon haritası ve minimum et kalınlığı değerlendirmesi
• CE plakası ve imalat etiketi okunaklılık kontrolü
• Yoğuşma (kondens) tahliye vanası fonksiyon ve sızıntı testi
• Manometre doğruluk kontrolü ve kalibrasyon tarihi
• Yıllık hidrostatik test, standartlarda aksi belirtilmedikçe işletme basıncında; işletme basıncı belirlenmemişse etiket azami basıncında yapılır. En geç üç yılda bir ve önemli bakım veya onarım sonrasında üretim standardındaki test basıncı; bu değer yoksa etiket azami basıncının 1,5 katı uygulanır. Bekletme süresi ilgili test kriterine göre belirlenir.

2. Emniyet Valfi (PRV) Kalibrasyon Testi

Emniyet valfi; tanktaki basınç maksimum çalışma basıncını aştığında otomatik olarak açılarak patlamayı önler. Doğru kalibre edilmemiş bir emniyet valfi işlevsiz kalabilir.

• Emniyet valfinin açma basıncı, toleransı ve test aralığı ilgili standart baskısı, ayar basıncı ve üretici verilerine göre belirlenir. Fonksiyon testi ile kalibrasyonun kapsamı ayrı belirtilir.
• Tam kapanma ve oturma sızıntı testi
• Deşarj kapasitesinin kompresör debi kapasitesiyle uyumu değerlendirmesi
• Son kalibrasyon ve bir sonraki kalibrasyon tarihi raporda belgelenir

3. Kompresör Ünitesi Mekanik Kontrolü

Pistonlu Kompresörler

• Karter yağ seviyesi, rengi ve kirlilik değerlendirmesi
• Supap (inlet/outlet valve) tıkanıklık, aşınma ve sızıntı kontrolü
• Piston segman ve silindir aşınma değerlendirmesi (gürültü ve titreşim analizi)
• Biyel kolu ve krank mili yatakları oynaklık kontrolü
• V-kayış gerilimi ve aşınma kontrolü

Vidalı Kompresörler

• Yağ ayırıcı (oil separator) filtre eleman basınç farkı ölçümü ve tıkanıklık kontrolü
• Hava/yağ minimum basınç valfi (minimum pressure valve) fonksiyon testi
• Vida rotorları çıkış sıcaklığı ve aşırı ısınma değerlendirmesi
• Yük/boşa alma (load/unload) çevrimi ve basınç bandı kontrolü
• Kapasitesinde çalışıp çalışmadığının değerlendirilmesi

4. Soğutma ve Nem Giderme Sistemi

• Hava soğutmalı sistemlerde: soğutma fanı ve radyatör temizlik, hava akımı kontrolü
• Su soğutmalı sistemlerde: soğutma suyu debisi, sıcaklık ve ısı değiştirici kaçak testi
• Kurutucu (dryer): soğutmalı kurutucu çiğlenme noktası ölçümü, adsorpsiyonlu kurutucu rejenerasyon kontrolü
• Nem tutucu (moisture trap) ve kondens tahliye otomatı fonksiyon testi
• Hat filtresi (particulate, coalescing, activated carbon) basınç farkı ölçümü

5. Elektrik ve Otomasyon Sistemi Kontrolü

• Yıldız-üçgen (star-delta) veya frekans invertörü (VFD) çalışma kontrolü
• Aşırı yük rölesi (overload relay) ayar değeri ve fonksiyon testi
• Yüksek sıcaklık alarm ve kapama sinyali fonksiyon testi
• Düşük yağ basıncı alarm ve kapama sinyali fonksiyon testi
• Acil durdurma (E-stop) butonu fonksiyon testi
• Kontrol paneli ve PLC hata kodu değerlendirmesi

6. Basınçlı Hava Kalitesi Değerlendirmesi

TS EN ISO 8573-1 kapsamında basınçlı havanın kullanım amacına uygunluğu değerlendirilir.

• Kullanım noktasına uygun çiğlenme noktası ölçümü
• Yağ içeriği değerlendirmesi (gıda/ilaç sektöründe kritik)
• Partikül büyüklüğü ve konsantrasyon sınıflandırması

Muayene Periyotları

Emniyet valfi testleri ilgili standartta belirtilen azami sürelerde yapılır. Kompresör bakım ve kontrol aralıkları üretici talimatına göre belirlenir. Basınçlı hava kalitesi hedefi ve ölçüm sıklığı, kullanım noktası, risk değerlendirmesi ve uygulanabilir sektör şartlarına göre belirlenir. Kalite sınıfı, gerekli kirleticilere ilişkin ölçümler tamamlanarak raporlanır.

Yasal Çerçeve ve Kontrolü Kim Yapar?

EK-III 2.1.6 uyarınca kontrol; EKİPNET kayıtlı, yetkilendirme şartlarını sağlayan makine, metalürji ve malzeme, mekatronik, kimya, imalat veya uçak mühendisleri; makine/metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler; makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Zorunlu hizmetten en geç bir gün önce işveren ile yetkili kişi arasında İSG-KATİP sözleşmesi düzenlenip karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz rapor geçersizdir.

Md. 7/2 kapsamında kurulum/montaja bağlı güvenlik için ilk kullanımdan önce, önemli bakım/onarım sonrası, seyyar olmayan ekipmanın yer değişikliğinde ve çalışma şekli değişikliği, kaza, doğal olay veya uzun süre kullanılmama nedeniyle güvenliğin bozulabileceği hallerde ek kontrol yapılır. Bakımı yapan kişi aynı ekipmanı kontrol edemez.

Fiilen yapılan kontrolün raporu, kişinin mesleğini, EKİPNET numarasını ve imzasını içerir. Islak veya 5070 sayılı Kanuna uygun güvenli elektronik imzalı rapor ekipman kullanıldığı sürece saklanır; taranmış imza güvenli e-imza değildir. Hafif/ağır kusur ayrımı yalnızca Bakanlık dokümanında derecelendirme varsa uygulanır; güvenli kullanıma engel kusur giderilmeden ekipman kullanılamaz.

Tahribatsız muayeneler TS EN ISO 9712’ye uygun en az Seviye 2 personel belgelendirmesine sahip kişilerce uygulanır; ayrı muayene raporları periyodik kontrol raporuna eklenir. Hidrostatik test teknik olarak mümkün değilse yalnızca standardın veya standart yoksa üreticinin izin verdiği alternatif tahribatsız yöntem uygulanır ve gerekçesi raporda belirtilir; ekipmanın veya prosesin durdurulamaması gerekçe olamaz.

İmzalı rapor, saha çalışması tamamlandıktan sonra 48 saat içinde teslim edilir. Hazırlık ve test süresi saha koşullarına göre planlanır.

Sık Sorulan Sorular

Küçük atölye kompresörü de muayeneye tabi mi?

Tablo-1’de basınçlı hava ve gaz tankları ile bunların sabit donanımı yer alır. Kompresör ünitesinin mekanik güvenlik kontrolleri ile tankın periyodik kontrolü ayrı kapsamlarla açıklanır. Zorunlu kontrol kapsamı Md. 7/1 ve EK-III ekipman gruplarına göre belirlenir; 0,5 bar ürün mevzuatı eşiği tek başına periyodik kontrol kapsamını belirlemez.

Kompresör bakımı ile periyodik muayene aynı şey mi?

Hayır. Bakım; yağ ve filtre değişimi ile üreticinin önerdiği servis işlemlerini kapsar. Periyodik kontrol, EKİPNET kayıtlı ve ilgili yetkilendirme şartlarını sağlayan kişilerce yapılan muayene ve test faaliyetidir; sonuçları raporlanır. Bakımı yapan kişi aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz. Bakım yaptırmak, zorunlu periyodik kontrol yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Emniyet valfi çalışıyor görünüyor, yine de test gerekli mi?

Görsel inceleme açma basıncını doğrulamaz. Uygulanabilir standarda göre fonksiyon testi yapılır; test ve kalibrasyonun kapsamı ayrı belirtilir.

Hava deposu olmayan sisteme bağlı kompresörde muayene nasıl yapılır?

Yağ ayırıcı haznenin basınçlı kap niteliği teknik özelliklerinden belirlenir. Minimum basınç valfi kap değildir; ilgili basınçlı sistemin bir bileşeni olarak fonksiyon kontrolüne alınır.

Basınçlı hava kalitesi hedefi ve ölçüm sıklığı nasıl belirlenir?

Basınçlı hava kalitesi hedefi ve ölçüm sıklığı, kullanım noktası, risk değerlendirmesi ve uygulanabilir sektör şartlarına göre belirlenir. Kalite sınıfı, gerekli kirleticilere ilişkin ölçümler tamamlanarak raporlanır.