Kapalı Genleşme Tankı Periyodik Kontrolü
Kapalı genleşme tankları (diyaframlı/membranlı); merkezi ısıtma, soğutma ve sıhhi sıcak su sistemlerinde suyun ısınmasıyla oluşan hacim artışını karşılayarak sistemi sabit basınçta tutan basınçlı kaplardır. Diyafram yırtılması veya gaz basıncı kaybı; sistemi sabit basınçta tutamamasına ve ısıtma kazanı emniyet valfinin sürekli açılmasına neden olur.
Yasal Dayanak ve Standartlar
- TS EN 13831 — Kapalı genleşme kapları; tasarım, imalat, muayene ve test gereksinimleri
- TS EN 764-7 — Basınçlı ekipmanlar; emniyet sistemi gereksinimleri
- Kapalı genleşme tanklarının Tablo-1 kontrol kriterleri TS 10576, TS 1911, TS 11490, TS EN 13831 ve TS EN 764-7’dir. Her standardın ekipmana uygulanabilir hükümleri esas alınır.
- TS EN 12828+A1 — Binalarda ısıtma sistemi genleşme tankı hesabı
- Periyodik kontrol aralığı ekipmanın Tablo-1 grubuna ve ilgili standardın öngördüğü süreye göre belirlenir. Standartlarda süre yoksa tabloda belirtilen azami süre uygulanır; risk değerlendirmesiyle süre kısaltılabilir. Kriyojenik tanklar ve ayrı satırdaki tehlikeli sıvı tankları için özel süreler geçerlidir.
Muayene Kapsamı
- Tank dış gövdesi korozyon, deformasyon ve boya hasarı görsel kontrolü
- Ön şarj basıncı, su tarafı uygun şekilde basınçsızlaştırılarak ölçülür ve sistem hesabı ile üreticinin belirlediği ön şarj değeriyle karşılaştırılır. Düşük ön şarj tek başına diyafram yırtılmasını kanıtlamaz; gaz kaybı, valf kaçağı ve membran bütünlüğü ayrı değerlendirilir.
- Diyafram/membran bütünlük testi: hava tarafında su varlığı kontrolü
- Su bağlantı vanası ve ters akış önleyici kontrol
- Emniyet valfi (varsa) açma basıncı testi
- Emniyet valfinin toleransı ve test aralığı ilgili standart, ayar basıncı ve üretici verilerinden belirlenir; fonksiyon testi ile kalibrasyonun kapsamı ayrı belirtilir.
- Bağlantı borusu ve kaplin sızıntı kontrolü
- Kapasitesinin sisteme uygunluğu hesap kontrolü
Basınçlı kap gövdesine uygulanacak hidrostatik testler EK-III 2.1.1’e göre belirlenir. Hidrostatik testin teknik olarak mümkün olmadığı durumda, yalnızca standardın veya standart yoksa üreticinin izin verdiği alternatif tahribatsız muayene yöntemi uygulanabilir; gerekçe raporda belirtilir. Ön şarj ölçümü bu testin yerine geçmez. Standartlarda aksi belirtilmedikçe her periyodik kontrolde, en geç yılda bir, belirlenmiş işletme basıncında; işletme basıncı belirlenmemişse etiket azami basıncında hidrostatik test yapılır. En geç üç yılda bir ve her önemli bakım veya onarım sonrasında üretim standardındaki test basıncı uygulanır; bu değer yoksa etiket azami basıncının 1,5 katı kullanılır. Test süresi ilgili standart veya geçerli test kriterinden belirlenir; sıvı sızıntısı ve kalıcı deformasyon incelenir.
Yasal Çerçeve ve Kontrolü Kim Yapar?
EK-III 2.1.6 uyarınca kontrol; EKİPNET kayıtlı, yetkilendirme şartlarını sağlayan makine, metalürji ve malzeme, mekatronik, kimya, imalat veya uçak mühendisleri; makine/metal eğitimi mezunu teknik öğretmenler; makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Zorunlu hizmetten en geç bir gün önce işveren ile yetkili kişi arasında İSG-KATİP sözleşmesi düzenlenip karşılıklı onaylanır; sözleşmesiz rapor geçersizdir.
Md. 7/2 kapsamında kurulum/montaja bağlı güvenlik için ilk kullanımdan önce, önemli bakım/onarım sonrası, seyyar olmayan ekipmanın yer değişikliğinde ve çalışma şekli değişikliği, kaza, doğal olay veya uzun süre kullanılmama nedeniyle güvenliğin bozulabileceği hallerde ek kontrol yapılır. Bakımı yapan kişi aynı ekipmanı kontrol edemez.
Fiilen yapılan kontrolün raporu, kişinin mesleğini, EKİPNET numarasını ve imzasını içerir. Islak veya 5070 sayılı Kanuna uygun güvenli elektronik imzalı rapor ekipman kullanıldığı sürece saklanır; taranmış imza güvenli e-imza değildir. Hafif/ağır kusur ayrımı yalnızca Bakanlık dokümanında derecelendirme varsa uygulanır; güvenli kullanıma engel kusur giderilmeden ekipman kullanılamaz.
Tahribatsız muayeneler TS EN ISO 9712’ye uygun en az Seviye 2 personel belgelendirmesine sahip kişilerce uygulanır; ayrı muayene raporları periyodik kontrol raporuna eklenir. Hidrostatik test teknik olarak mümkün değilse yalnızca standardın veya standart yoksa üreticinin izin verdiği alternatif tahribatsız yöntem uygulanır ve gerekçesi raporda belirtilir; ekipmanın veya prosesin durdurulamaması gerekçe olamaz.
İmzalı rapor, saha çalışması tamamlandıktan sonra 48 saat içinde teslim edilir. Hazırlık ve test süresi saha koşullarına göre planlanır.
Sık Sorulan Sorular
Genleşme tankı diyaframı yırtıldığında ne olur?
Diyafram yırtıldığında gaz tarafı su dolar; tank genleşmeyi karşılayamaz. Sistem basıncı aşırı yükselir, emniyet valfi sürekli açılır ve ısıtma sistemi su kaybeder. Tespit edilmeden bırakılırsa pompa ve kazan hasarına yol açar.
Genleşme tankı ne sıklıkla kontrol edilmeli?
Periyodik kontrol aralığı ekipmanın Tablo-1 grubuna ve ilgili standardın öngördüğü süreye göre belirlenir. Standartlarda süre yoksa tabloda belirtilen azami süre uygulanır; risk değerlendirmesiyle süre kısaltılabilir. Kriyojenik tanklar ve ayrı satırdaki tehlikeli sıvı tankları için özel süreler geçerlidir.